Καθαρτικός "Οιδίπους"!/Cathartic "Oedipus"!

Το ταμπλό με τις καρέκλες!

ΑΝΗΦΟΡΙΖΟΝΤΑΣ για το αρχαίο θέατρο της Επιδαύρου, το απόγευμα της Παρασκευής (21/6), είδα ένα μικρό σύνολο ανθρώπων, μια ομήγυρη, στα παρασκήνια. Ήταν ο κορυφαίος σκηνοθέτης του κόσμου Μπομπ Γουίλσον με μια παρέα… Η αδελφή μου δεν τον αναγνώρισε αμέσως και, όταν της πρότεινα να πάμε να χαιρετήσουμε τον Μπομπ, απάντησε: «Δεν είναι αυτός. Κάποιος πολιτικός είναι». «Αυτός είναι» επέμεινα. Αυτός ήταν, ο ίδιος, με σκούρο κοστούμι, λευκό πουκάμισο, χωρίς γραβάτα, χωρίς ηλικία, αιώνιος νέος, ολοζώντανος θρύλος, με διαπεραστικό βλέμμα. Τον καλωσόρισα κι εγώ και βγήκαμε σε αναμνηστική φωτογραφία! Μια ανθρώπινη στιγμή!

Προηγουμένως, είχα συναντήσει στο εστιατόριο-εντευκτήριο του θεάτρου τη δασκάλα μου, την Ελένη Βαροπούλου με τον σύζυγό της, Χανς! Η Ελένη δεν είχε το γνωστό κόκκινο του χαλκού στα μαλλιά της, τα οποία μού φάνηκαν πιο πυκνά από ποτέ: προφανώς είχαν ξεκουραστεί από τις αλλεπάλληλες βαφές. Αλλά δεν μιλήσαμε για… τρίχες! Παρά τα χρόνια της, με θυμήθηκε. Την ευχαρίστησα ακόμη μία φορά για όλα όσα μας είχε μεταδώσει και κυρίως για το δώρο της ατόφιας θεατρολογικής προσέγγισης! Δεν ξέχασα να της εκφράσω τον θυμό μου που τα θεατρολογικά τμήματα της Ελλάδας είναι γεμάτα φιλολόγους… Κούνησε το κεφάλι, και την άφησα ήσυχη να περιποιείται τον γερασμένο σύζυγό της… Πρέπει να πω ότι μου φάνηκε ανανεωμένη, γεμάτη φρεσκάδα! Χαρά στο κουράγιο της, σκέφτηκα, που παρακολουθεί ακόμα τα θεατρικά πράγματα εκ του σύνεγγυς!

Η παράσταση του «Οιδίποδα» του Γουίλσον άρχισε μ’ ένα προοίμιο, όπως συμβαίνει στην αρχαιοελληνική επική ποίηση. Υπογραμμίζω τη φράση «Οιδίπους του Γουίλσον», όχι μόνο επειδή αναγραφόταν έτσι στη μπροσούρα, αλλά επειδή ήταν ο κατά Γουίλσον Οιδίπους και όχι η πασίγνωστη τραγωδία του Σοφοκλή. Στο προοίμιο είδαμε τον Οιδίποδα να πορεύεται προς το κεντρικό σφαιρικό φως της σκηνικής πρόσοψης, η ένταση του οποίου αυξανόταν καθ’ όσον ο ήρωας -μ’ ένα καλάμι και μια ρίζα στα χέρια- το πλησίαζε ολοένα και περισσότερο. Ήταν το φως της γνώσης και άρα μια πορεία του Ανθρώπου προς τη Γνώση. Ο Οιδίπους είναι ο Άνθρωπος που θέλει να γνωρίζει!

Έχει σημασία ότι ο σκηνοθέτης τοποθέτησε το σκηνικό των δύο οθονών στη σκηνική πρόσοψη, ανάμεσα στα ερείπια με τις αρχαίες πέτρες. Εκεί που βρισκόταν η αρχαία σκηνή, στο ίδιο ακριβώς σημείο ήταν και η σύγχρονη της παράστασης, ένας δρόμος, ένα πέρασμα που οριοθετούνταν από δύο παράλληλες φωτεινές γραμμές: η Οδός Οιδίποδος! Εκεί πέρασαν, εκτέθηκαν, στήθηκαν, αναπαραστάθηκαν, στατικά ή κινούμενα, τα πρόσωπα και τα γεγονότα του μύθου.

Ένα μεγάλο μέρος της παράλληλης αφήγησης ανέλαβε η Λυδία Κονιόρδου, που μετά την πολιτική της λοξοδρόμηση βρήκε πάλι τον σωστό δρόμο, προς την ορχήστρα... Τώρα έμοιαζε περισσότερο με στατικό αρχαίο ραψωδό και Σίτε του θεάτρου Νο. Πράγματι, ο Γουίλσον έδειξε ότι γνωρίζει πολύ καλά την αρχαία ελληνική ποίηση και μάλιστα ανέδειξε με υποδειγματικό τρόπο το επικό στοιχείο, που είναι πλέον και θεμέλιο του δικού του θεάτρου. Έτσι η συνάντησή του με τον αρχαίο μας πολιτισμό πέτυχε. Αλλά μη νομίσει κάποιος ότι μας παρουσίασε καμιά αρχαιολογία! Απεναντίας, χρησιμοποίησε τα πάγια χαρακτηριστικά του πολυσύνθετου θεάτρου του για να μας δώσει μια σύγχρονη ανάγνωση του μύθου του Οιδίποδα. Οφείλω να πω ότι ο Γουίλσον χρησιμοποίησε το αρχαίο θέατρο με τρόπο άξιο προς μίμηση, μας σύστησε το θέατρό μας από την αρχή και ανέδειξε τις εκπληκτικές δυνατότητές του! Και να σκεφτεί κάποιος ότι αρκετοί απορούσαν: μα πώς θα λειτουργήσει η εικαστική δουλειά του στο αρχαίο θέατρο, όταν συνήθως προορίζεται για ιταλική σκηνή και άρα προβλέπει μια μετωπική σχέση με τους θεατές; Η απάντηση δόθηκε πιο πάνω.

Μεγάλο πλεονέκτημα της παράστασης ήταν και η ευσύνοπτη διάρκειά της! Μία ώρα και ένα τέταρτο! Καμία σχέση με τις πολύωρες όπερές του που δοκίμαζαν τα όρια των αντοχών τού θεατή. Σε γενικές γραμμές, ο Γουΐλσον χειρίστηκε τον μύθο του Οιδίποδα με τα θεατρικά και ευρύτερα καλλιτεχνικά του μέσα έτσι, ώστε απέδειξε πως είναι ίσως ο καταλληλότερος τρόπος προσέγγισης και ανάγνωσης των μύθων σε θεατρικές συνθήκες.

Από τις περίφημες σκηνές-ταμπλό βιβάν του επιλέγω να ξεχωρίσω αυτή με τις καρέκλες και τη μακρόσυρτη κατατονική τιράντα της Ιοκάστης-Άνγκελα Βίνκλερ. Ο χορός γέμισε τη σκηνή καρέκλες με τον συνήθη τελετουργικό, υπνωτιστικό τρόπο τού Γουίλσον, τοποθετώντας τις μετωπικά στο κοινό. Είχα την εντύπωση πως έβλεπα έναν καρκίνο να πολλαπλασιάζεται και να κάνει μετάσταση σε όλα τα σημεία της Οδού Οιδίποδος. Δεξιά, η Άνγκελα-Ιοκάστη, με μπλε φόρεμα, καθισμένη, εκφωνούσε έναν μεγάλο μονόλογο στα Γερμανικά με καταθλιπτικό ύφος! Όταν η σκηνή γέμισε καρέκλες, ο Οιδίπους τις σκόρπισε, τις διέλυσε, σε δύο φάσεις! Ήταν μια εκτόνωση που με άγγιξε βαθύτατα και μπορώ να πω πως ήταν από τις λίγες φορές που αντέδρασα όπως σε αθλητικό αγώνα. Τολμώ να πω ότι η σκηνή λειτούργησε καθαρτικά, ιδίως όταν ο Οιδίπους σήκωσε καρέκλα και απείλησε να χτυπήσει την Άνγκελα-Ιοκάστη! Ο Γουίλσον κατόρθωσε λοιπόν και αυτό: να επιστρέψει στο θέατρό μας την καθαρτική του λειτουργία, που εδώ και δεκαετίες αναζητούμε απελπισμένα στις παραστάσεις της Επιδαύρου! Το χειροκρότημα δεν είναι αρκετό για να τον ευχαριστήσουμε!
Τη διάλυση του τοπίου με τις καρέκλες ακολούθησε η είσοδος μεγάλων καφέ τσαλακωμένων χαρτιών πάνω στις σκόρπιες καρέκλες: με αυτά εισήλθαν κουκουλωμένα τα μέλη του Χορού! Η μνήμη έπαιξε κι εδώ ένα παιχνίδι συνειρμών για να μπορέσει να αποκωδικοποιήσει και να συσχετίσει. Μην είναι οι πλαγιές του Κιθαιρώνα χωρίς τους κάμπους; Έτσι όπως τα εναπόθεσαν, σκόρπια, με τίποτα δεν μπόρεσα να αποβάλω την εντύπωση μιας τεράστιας κομματιασμένης κουράδας στην Οδό Οιδίποδος που κι αυτή λειτούργησε στην κυριολεξία καθαρτικά, σα να είχε λήξει μια μεγάλη περίοδος θεατρικής δυσκοιλιότητας! Αμήν!

Cathartic "Oedipus!

GOING UP to the ancient theater of Epidaurus, on Friday afternoon (21/6), I saw a small group of people behind the scenes. It was the world's leading director Robert Wilson with a company... My sister didn't recognize him immediately and, when I suggested we go and say "hi" to Bob, she replied, “That's not him. Someone is a politician." "He is," I insisted. He was, himself, in a dark suit, white shirt, no tie, no age, eternally young, a living legend, with a piercing gaze. I also welcomed him and we took a commemorative photo! A human moment!

Previously, I had met my teacher Eleni Varopoulou with her husband, Hans-Thies Lehman, at the theatre's restaurant! Eleni did not have the familiar copper red in her hair, which seemed to me thicker than ever: it had obviously rested from the successive dyeings. But we didn't talk about… hair! Despite her age, she remembered me. I thanked her once again for everything she had imparted to us, and above all for the gift of the infallible theatrological approach! I did not forget to express to her my anger that the theater studies departments of Greece are full of philologists... She shook her head, and I left her alone to take care of her aging husband... I must say she seemed renewed, full of freshness! Good on her guts, I thought, for still keeping a close eye on the theatrical stuff!

Wilson's "Oedipus" began with a prologue, as happens in ancient Greek epic poetry. I underline the phrase "Wilson's Oedipus", not only because it was written that way in the brochure, but because it was Wilson's "Oedipus" and not the well-known tragedy by Sophocles. In the prologue, we saw Oedipus walking towards the central spherical light of the stage facade, the intensity of which increased as the hero -with a reed and a root in his hands- got closer and closer to it. It was the Light of Knowledge and therefore a path of Man towards Knowledge. Oedipus is the Man who wants to know!

It is significant that the director placed the scenery of the two screens on the stage facade, among the ruins of the ancient stones. Where the ancient scene was located, in the exact same spot was the modern stage of the spectacle, a road, a passage delimited by two parallel bright lines: the Oedipus Street! There, the figures and events of the myth passed, were exposed, set up, represented, static or moving.

A large part of the parallel narration was undertaken by Lydia Koniordou, who after her political detour found the right path again, towards the orchestra... Now she was more like a static ancient rhapsode and Site of Japanese classical theater No. Indeed, Wilson showed that he knows a lot well the ancient Greek poetry and in fact highlighted in an exemplary way the epic element, which is now also the foundation of his own theater. Thus his meeting with our ancient civilization succeeded. But let no one think that he presented us with any archaeology! Instead, he used the constant features of his complex theater to give us a modern reading of the Oedipus myth. I must say that Wilson used the ancient theater in a way worthy of emulation, introduced us to our theater from the ground up and showed its amazing potential! And to think that many were wondering: how will his visual art work in the ancient theater, when it is usually intended for the Italian stage and therefore foresees a frontal relationship with the spectators? The answer was given above.

A big advantage of the show was its short duration! An hour and a quarter! Nothing to do with his long operas that tested the limits of the viewer's endurance. In general, Wilson handled the myth of Oedipus with its theatrical and wider artistic means in such a way that it proved to be perhaps the most suitable way of approaching and reading the myths in theatrical conditions.

From his famous tableau-vivant scenes, I choose to single out the one with the chairs and the long catatonic monologue of Jocasta-Angela Winkler. The Chorus filled the stage with chairs in Wilson's usual ritualistic, hypnotic fashion, placing them facing the audience. I had the impression that I was watching a cancer multiplying and metastasizing in all parts of the Oedipus Path. On the right, Angela-Jocasta, in a blue dress, seated, uttering a long monologue in German in a depressing tone! When the stage was filled with chairs, Oedipus scattered them, broke them up, in two phases! It was a relief that touched me deeply, and I can say that it was one of the few times I reacted like in a sports match. I dare say the scene worked cathartically, especially when Oedipus picked up a chair and threatened to hit Angela-Jocasta! So Wilson succeeded in this too: to return to our theater its cathartic function, which for decades we have been desperately looking for in the performances of Epidaurus! Applause is not enough to thank him!

The dissolution of the scenery with the chairs was followed by the entrance of large brown crumpled papers upon the scattered chairs: with these the members of the Chorus entered cloaked! Memory here too played a game of associations to be able to decode and relate. Are not the slopes of Cithaeron without the plains? The way they were deposited, scattered, I could not at all shake the impression of a huge fragmented shit on the Oedipus Street which also literally acted as a cathartic, as if a long period of theatrical constipation had ended! Amen!