Περί βεβήλωσης/On desecration

Η φωτογραφία του τούρκου προέδρου είναι από την παγκόσμια on line μετάδοση της μουσουλμανικής προσευχής στην Αγία Σοφία της 24ης Ιουλίου 2020.

Η 24η ΙΟΥΛΙΟΥ 2020 είναι μια ιστορική μέρα! Μετά από δεκαετίες, ο ναός της Αγίας Σοφίας στην Κωνσταντινούπολη λειτουργεί και πάλι ως ισλαμικό τέμενος με την πρωτοβουλία του τούρκου προέδρου Ερντογάν. Τι είναι χειρότερο; Η μετατροπή σε τζαμί ενός χριστιανικού ναού ή ενός μουσείου; Διότι η Αγία Σοφία ήταν μουσείο! Ωστόσο, οι εν Ελλάδι εθνικιστές και θρησκόληπτοι εκλαμβάνουν την ενέργεια αυτή ως εχθρική απέναντι στον χριστιανικό κόσμο, ενώ η Τουρκία δεν ασκεί τίποτα άλλο από το κυριαρχικό της δικαίωμα («δικαίωμα του ξίφους» στην τουρκική παράδοση) ν' αλλάξει τη χρήση του κτηρίου, οπωσδήποτε θαυμαστού αρχιτεκτονήματος. Από το 1453, λοιπόν, με αμελητέα διαλείμματα, η Αγία Σοφία είναι τζαμί! Κι είναι κάτι που έχει εγγραφεί μόνιμα στην τουρκική συλλογική συνείδηση! Αυτή την υπενθύμιση θέλει να κάνει η Τουρκία στις 24 Ιουλίου, και είναι πραγματικά να απορεί κάποιος για την υπερβολική δυτική αντίδραση και τις εκκωφαντικές πολιτικές κορώνες.

Τι κάνει η Ελλάδα την ίδια μέρα της μουσουλμανικής προσευχής στην Αγία Σοφία; Ανεβάζει με το Εθνικό της θέατρο στο αρχαίο θέατρο της Επιδαύρου τους «Πέρσες» του Αισχύλου, ένα πατριωτικό έργο, για να υπενθυμίσει στην Ανατολή την ιστορική της αποτυχία να κάνει τη δική της παγκοσμιοποίηση! Έχω την ισχυρή εντύπωση ότι το διάβημα αυτό, υπόδειγμα στρατευμένης τέχνης, είναι μια απάντηση στην ενέργεια της Τουρκίας. Γι' αυτό άλλωστε τοποθέτησαν στασίδια (στοιχείο ορθόδοξου χριστιανικού ναού) κατά μήκος του ορίου της σκηνικής πρόσοψης. Σε αυτό ακριβώς το στοιχείο στέκεται εμμονικά ο νους μου. Η Επίδαυρος, σκέφτομαι, δεν είναι ένα οποιοδήποτε θέατρο, και στην αρχαιότητα, όταν οι 12 θεοί ήταν ολοζώντανοι (για κάποιους ζουν ακόμη), ήταν ταυτόχρονα και χώρος ιερός. Χώρος ιερός είναι και σήμερα. Μήπως, χρησιμοποιώντας στασίδια για να υποβάλεις την εικόνα ενός χριστιανικού ναού όπου κάθονται οι υπέργηροι Πέρσες (νεότατοι Έλληνες ηθοποιοί στην παράσταση) και άρα να παραπέμψεις κατά πάσα πιθανότητα στη μετατροπή της Αγίας Σοφίας σε τζαμί την οποία θεωρείς βεβήλωση, διαπράττεις κι εσύ βεβήλωση; Μήπως πράττεις το ίδιο με αυτό που θέλεις να καταγγείλεις; Ναι, και βέβαια δεν είναι πραγματικά στασίδια, δεν είναι νατουραλισμός, δεν τα έχεις φέρει από την Αγία Σοφία, αλλά δεν παύουν να φέρουν χριστιανικό φορτίο σε έναν πανάρχαιο ιερό χώρο! Για οποιονδήποτε σκηνοθετικό λόγο κι αν τοποθετήθηκαν εκεί τα στασίδια, είναι λοιπόν ένα «ιδιοφυές λάθος»! Ο σκηνικός χώρος έχει πάντοτε μια διττή φύση, δεν απαλλάσσεται ποτέ από την υλικότητα και την πραγματικότητά του, το αποδέχεται και η θεατρική σημειωτική. Δεν μπορείς, έτσι, να απαλλαγείς από την κατηγορία ισχυριζόμενος ότι πρόκειται για θεατρικά στασίδια, για σκηνογραφικά αντικείμενα και τίποτα άλλο! Βλέποντας λοιπόν εξ αρχής το λάθος και ακούγοντας την πρώτη ατάκα από τα στόματα των Περσών τη στιγμή που κάθονται στα στασίδια («Θεέ μου»), αντιλαμβάνεσαι ότι δε θέλεις να δεις άλλο. Βοηθούν σε αυτό η πανδημία που θερίζει τον κόσμο και σε αποτρέπει από το να πας θέατρο και το γεγονός ότι η παράσταση δεν μεταδίδεται ζωντανά μέσω του Διαδικτύου για το εν Ελλάδι κοινό (κατ' εξαίρεσιν, διότι το παγκόσμιο κοινό μπορεί και την παρακολουθεί), παρ' ότι αυτό είναι που πληρώνει με φόρους την πραγματοποίηση και τους συντελεστές της!

Εκείνη τη στιγμή δε θέλεις άλλο! Ανακαλούνται στη μνήμη σου διάφορες περιπτώσεις βεβήλωσης του αρχαίου ελληνικού ιερού. Η Παναγία η Αθηνιώτισσα μέσα στον Παρθενώνα, οι καταστροφές που προκάλεσαν χριστιανοί στα γλυπτά του, η μετατροπή του θεάτρου της Αρχαίας Μεσσήνης σε νταμάρι και η κονιορτοποίηση του κοίλου από τους πρώτους χριστιανούς εκεί για την παραγωγή δομικής ύλης, οι κίονες από αρχαίους ναούς (ακόμα και των Δελφών) που αφαιρέθηκαν και τοποθετήθηκαν στο εσωτερικό της Αγίας Σοφίας...

Πηγαίνοντας στην Επίδαυρο τα τελευταία είκοσι χρόνια, πολλές φορές έχω αναρωτηθεί αν ο σύγχρονος πολιτισμός είναι μια προσβολή για το μνημείο, αν η χρήση του καθ' εαυτή και εκμετάλλευση από εμάς είναι βεβήλωση. Κάθομαι στις πέτρες -εκεί που καθόντουσαν οι πρόγονοί μας (αν όντως είμαστε απόγονοί τους) χιλιάδες χρόνια πριν- και νιώθω πολύ παράξενα, προβληματίζομαι αν πράττω σωστά. Γι' αυτό λοιπόν πηγαίνω στην Επίδαυρο με όση πολιτισμική και ηθική ουδετερότητα θα μπορούσε κάποιος να έχει. Βλέπεις, οι πέτρες δεν μπορούν να σηκωθούν μόνες τους και να μας διώξουν. Τα πιο συχνά ερωτήματα που θέτω είναι: γιατί δε χρησιμοποιείται το θέατρο αυτό όπως το χρησιμοποιούσαν στην αρχαιότητα και μας το θύμισε με απαράμιλλο τρόπο πέρυσι ένας σπουδαίος Αμερικανός, ο Μπομπ Γουίλσον; Γιατί οι υποκριτές παίζουν στην ορχήστρα, που είναι ο φυσικός χώρος του χορού; Γιατί δε σεβόμαστε τους δραματουργικούς και αρχιτεκτονικούς κανόνες του Κλασσικού Ελληνικού Θεάτρου, όπως σέβονται οι Άγγλοι το Ελισαβετιανό Θέατρο και τη σκηνή του;

Για να επανέλθω, τονίζω ότι σήμερα δεν είναι η εποχή του Αισχύλου. Η Ελλάδα είναι μια αποικία χρέους, και μια χώρα που οφείλει όχι μία αλλά δύο φορές το εθνικό προϊόν της και τρώει τα παιδιά της («τρώμε από τις σάρκες μας» είχε πει ένας πολιτικός), μόνο θεατρικά μπορεί να υπενθυμίζει ότι κάποτε, πριν από 2.500 χρόνια, ήταν κάτι! Σ' αυτό έχει κολλήσει, αυτό επικαλείται και αυτό προσπαθεί να εξαργυρώσει, όπως οι εθνικιστές έχουν κολλήσει στα περασμένα μεγαλεία του Βυζαντίου και θρηνούν ακόμα το 1453! Μήπως αυτό ήθελε να μας πει το Εθνικό; Θα το μάθω όταν και αν αποφασίσω να δω το σύνολο της παράστασης, που μου απέστειλαν σε ψηφιακή μορφή από το εξωτερικό ξενιτεμένοι φίλοι! Ίσως, διότι τέτοιες μεταμοντέρνες κωδικοποιήσεις δεν σου επιτρέπουν να βγάλεις εύκολα άκρη.

Αντιδράσαμε και θεατρικά λοιπόν στις τουρκικές ενέργειες, αλλά η προσευχή του τουρκικού λαού στην Αγία Σοφία -την οποία είδε ο κόσμος on line χωρίς εξαιρέσεις- δεν ήταν καθόλου θεατρική: τι ασέβεια να περιγράφεις την προσευχή του άλλου με όρους όπως «σόου», «φιέστα» κ.λπ. Τόσο πολιτισμένος είσαι κι εσύ!

Προς το παρόν, σας αφήνω ήσυχους στον θρήνο σας, είτε κλαίτε για το 1453 είτε για το 2020! Και να θυμάστε πάντα αυτόν τον στίχο από τον Ευριπίδη: «εχθρούς τα δάκρυα δε νικούν»!

On desecration

The photo of the Turkish president is from the global online broadcast of the Muslim prayer in Hagia Sophia on July 24, 2020.

JULY 24, 2020 is a historic day! After decades, the Hagia Sophia in Istanbul is once again functioning as an Islamic mosque at the initiative of Turkish President Erdogan. What is worse? The conversion of a Christian temple or a museum into a mosque? Because Hagia Sophia was a museum! However, the nationalists and religious fanatics in Greece perceive this action as hostile towards the Christian world, while Turkey does not exercise anything other than its sovereign right ("the right of the sword" in Turkish tradition) to change the use of the building, of course amazing architecture. Since 1453, with negligible breaks, Hagia Sophia has been a mosque! And it is something that has been permanently registered in the Turkish collective consciousness! This is the reminder that Turkey wants to do on July 24, and it is really surprising for the Western overreaction and the deafening political crowns.

What does Greece do on the same day of Muslim prayer in Hagia Sophia? With its National Theater in the ancient theater of Epidaurus, it stages "Persians" by Aeschylus, a patriotic play, to remind the East of its historical failure to do its own globalization! I have the strong impression that this march, a model of military art, is a response to Turkey's action. That is why they placed pews (an element of an orthodox Christian church) along the border of the stage facade. My mind is obsessed with this very thing. Epidaurus, I think, is not just any theater, and in ancient times, when the 12 gods were all alive (for some they still are), it was also a sacred place. It is still a sacred place today. Could it be that, by using pews to present the image of a Christian temple where the super-aged Persians (youngest Greek actors in the show) are sitting and thus possibly refer to the conversion of Hagia Sophia into a mosque which you consider a desecration, are you also committing a desecration? Are you doing the same as what you want to report? Yes, and of course they are not real pews, it is not naturalism, you have not brought them from Hagia Sophia, but they do not cease to bring a Christian burden to an ancient sacred space! For whatever directorial reason the pews were placed there, it is therefore a "genius mistake"! The stage space always has a dual nature, it is never freed from its materiality and reality, theatrical semiotics accepts this as well. You cannot, therefore, get rid of the accusation by claiming that these are theater seats, scenographic objects and nothing else! So seeing the mistake from the beginning and hearing the first line from the mouths of the Persians as they sit in the pews ("My God"), you realize that you don't want to see any more. This is helped by the pandemic that is sweeping the world and prevents you from going to the theater and the fact that the performance is not broadcast live over the Internet for the Greek audience (exceptionally, because the global audience can also watch it), although that this is what pays with taxes the realization and its rates!

At that moment you don't want any more! Various cases of desecration of the ancient Greek sanctuary are recalled to your memory. The Virgin Mary inside the Parthenon, the destruction caused by Christians to its sculptures, the transformation of the theater of Ancient Messina into a quarry and the pulverization of the hollow (koilon) by the first Christians there for the production of building material, the columns from ancient temples (even of Delphi) that were removed and placed inside Hagia Sophia...

Going to Epidaurus for the last twenty years, I have often wondered if modern civilization is an insult to the monument, if its use and exploitation by us is desecration. I sit on the stones - where our ancestors sat (if indeed we are their descendants) thousands of years ago - and I feel very strange, I wonder if I am doing the right thing. So I go to Epidaurus with as much cultural and moral neutrality as one could have. You see, the stones cannot rise by themselves and chase us away. The most frequent questions I ask are: why is this theater not used as it was used in ancient times and reminded us in an unparalleled way last year by a great American, Bob Wilson? Why do the actors play in the orchestra, which is the natural space of the Chorus? Why do we not respect the dramaturgical and architectural rules of the Classical Greek Theatre, as the English respect the Elizabethan Theater and its stage?

To come back, I emphasize that today is not the age of Aeschylus. Greece is a debt colony, and a country that owes not once but twice its national product and eats its children ("we eat of our flesh" said one politician), can only theatrically remind that once, before 2,500 years, that was something! This is what he clings to, this he invokes and this he tries to redeem, just as the nationalists are stuck to the past glories of Byzantium and still mourn 1453! Is this what our National Theatre wanted to tell us? I'll find out when and if I decide to watch the entire show, sent to me in digital format from abroad by estranged friends! Perhaps, because such postmodern encodings do not allow you to easily figure out.

So we also reacted theatrically to the Turkish actions, but the prayer of the Turkish people in Hagia Sophia -which the world saw online without exception- was not theatrical at all: what disrespect to describe the prayer of another with terms like "show", "fiesta » etc. You are so civilized!

For now, I'm leaving you alone to your mourning, whether you're crying for 1453 or 2020! And always remember this verse from Euripides: "tears do not conquer enemies"!