Εικόνα, νόημα και το ρήγμα της εμπειρίας στον Μπαρτ και τον Μποντριγιάρ
 |
Ρολάν Μπαρτ (1915-1980) - Ζαν Μποντριγιάρ (1929-2007) |
Υπάρχουν στιγμές όπου η σκέψη δύο στοχαστών δεν συναντιέται ιστορικά, αλλά τέμνεται εννοιολογικά, σαν δύο γραμμές που διασταυρώνονται σε ένα σημείο εμπειρίας. Μια τέτοια τομή διακρίνεται ανάμεσα στη διάκριση studium/punctum του Ρολάν Μπαρτ (Ο φωτεινός θάλαμος, 1980) και στη διάκριση γοητείας/σαγήνης (charme/séduction) του Ζαν Μποντριγιάρ (Ομοιώματα και προσομοίωση, 1981). Δεν πρόκειται για ταυτόσημες έννοιες, αλλά για παράλληλες περιγραφές δύο τρόπων με τους οποίους το φαινόμενο μάς αγγίζει ή, μάλλον, μας διαπερνά!
Το studium είναι ο τόπος όπου η εικόνα γίνεται κατανοητή. Εδώ λειτουργούν η κουλτούρα, η παιδεία, η ιστορική γνώση, οι κώδικες αναγνώρισης. Βλέπουμε μια φωτογραφία και τη «διαβάζουμε»: καταλαβαίνουμε το θέμα, τη σύνθεση, το ύφος, την πρόθεση. Η σχέση μας με την εικόνα είναι ενεργή αλλά ελεγχόμενη. Δεν απειλούμαστε. Ερμηνεύουμε. Κάτι αντίστοιχο συμβαίνει με τη γοητεία. Είναι προσέλκυση που μπορεί να εξηγηθεί. Έχει χαρακτηριστικά, ποιότητες, γνωρίσματα. Ένα πρόσωπο, ένα έργο τέχνης, μια εικόνα μάς γοητεύει επειδή εντάσσεται σε ένα πλέγμα αξιών και προσδοκιών. Η γοητεία ανήκει ακόμη στο πεδίο του νοήματος. Μπορεί να περιγραφεί χωρίς να καταστραφεί. Και στις δύο περιπτώσεις, το υποκείμενο παραμένει κυρίαρχο. Κατανοεί, αξιολογεί, απολαμβάνει.
Το punctum είναι κάτι τελείως διαφορετικό. Δεν είναι στοιχείο που «καταλαβαίνουμε», αλλά λεπτομέρεια που μας τραυματίζει. Μπορεί να είναι ασήμαντη για οποιονδήποτε άλλο, όμως για εμάς γίνεται σημείο διάτρησης. Δεν προσθέτει γνώση. Ανατρέπει την άνεση της γνώσης. Η εικόνα παύει να είναι αντικείμενο και γίνεται συμβάν. Η σαγήνη λειτουργεί με παρόμοια λογική ρήγματος. Για τον Μποντριγιάρ, η σαγήνη δεν πηγάζει από ιδιότητες αλλά από απόσυρση νοήματος. Δεν εξηγείται, δεν θεμελιώνεται, δεν οδηγεί σε βάθος. Είναι παιχνίδι επιφανειών, αναβολή, αμφισημία. Ό,τι σαγηνεύει δεν αποκαλύπτεται. Διαφεύγει. Όπως το punctum, έτσι και η σαγήνη δεν απευθύνεται στη γνώση αλλά στην ευαλωτότητα. Το υποκείμενο δεν ελέγχει την εμπειρία. Εκτίθεται σε αυτήν.
Ωστόσο, η αναλογία δεν μπορεί να προχωρήσει άλλο. Το punctum παραμένει δεμένο με το ίχνος του πραγματικού. Στη φωτογραφία, αυτό που μας «πληγώνει» φέρει τη σιωπηρή δήλωση: αυτό υπήρξε. Είναι μια τρυφερή ή βίαιη υπενθύμιση της θνητότητας, του χρόνου, της απώλειας. Η σαγήνη, αντίθετα, δεν εγγυάται καμία τέτοια αναφορά. Στον κόσμο των ομοιωμάτων, το φαινόμενο δεν κρύβει βάθος, αλλά μόνο την απουσία βάθους. Η σαγήνη δεν μας φέρνει πιο κοντά στο πραγματικό, αλλά μας κρατά σε τροχιά γύρω από το φαινόμενο. Είναι έλξη χωρίς υπόσχεση αλήθειας. Αν το punctum είναι μια ρωγμή από όπου εισβάλλει το πραγματικό, η σαγήνη είναι μια δίνη όπου το πραγματικό παύει να έχει σημασία.
Τόσο ο Μπαρτ όσο και ο Μποντριγιάρ περιγράφουν τη στιγμή όπου η ερμηνεία καταρρέει. Στον ένα, αυτή η κατάρρευση αποκαλύπτει μια υπαρξιακή πληγή. Στον άλλο, αποκαλύπτει το παιχνίδι των επιφανειών. Κι όμως, και στις δύο περιπτώσεις, το πιο έντονο σημείο της σχέσης μας με την εικόνα, ή με το φαινόμενο γενικότερα, γεννιέται εκεί όπου το νόημα αποσύρεται. Όχι όταν καταλαβαίνουμε περισσότερο, αλλά όταν δεν μπορούμε πια να εξηγήσουμε γιατί κάτι μας αγγίζει. Εκεί, στο όριο ανάμεσα στο ορατό και στο ανεξήγητο, ανάμεσα στη γνώση και στην έκθεση, ανάμεσα στη γοητεία και στη σαγήνη, η εμπειρία παύει να είναι πολιτισμικό συμβάν και γίνεται υπαρξιακή δόνηση. Και ίσως αυτό το ρήγμα, είτε ως punctum είτε ως σαγήνη, είναι το τελευταίο σημείο όπου η εικόνα δεν μας πληροφορεί απλώς, αλλά μας μεταμορφώνει.
January 31, 2026
From studium to séduction
Image, meaning and the rupture of experience in Barthes and Baudrillard
There are moments when the thought of two thinkers does not meet historically, but intersects conceptually, like two lines that intersect at a point of experience. Such an intersection is discernible between Roland Barthes' studium/punctum distinction and Jean Baudrillard's charm/séduction distinction. These are not identical concepts, but parallel descriptions of two ways in which the phenomenon touches us — or rather, penetrates us!
The studium is the place where the image is understood. This is where culture, education, historical knowledge, and codes of recognition operate. We see a photograph and we “read” it: we understand the subject, the composition, the style, the intention. Our relationship with the image is active but controlled. We are not threatened. We interpret. Something similar happens with charme. It is an attraction that can be explained. It has characteristics, qualities, traits. A person, a work of art, an image fascinates us because it is part of a network of values and expectations. Charme still belongs to the field of meaning. It can be described without being destroyed. In both cases, the subject remains dominant. It understands, evaluates, enjoys.
Punctum is something completely different. It is not an element that we “understand,” but a detail that wounds us. It may be insignificant to anyone else, but for us it becomes a piercing point. It does not add knowledge. It overturns the comfort of knowledge. The image ceases to be an object and becomes an event. Séduction operates with a similar logic of rupture. For Baudrillard, seduction does not stem from qualities but from a withdrawal of meaning. It is not explained, it is not founded, it does not lead to depth. It is a play of surfaces, postponement, ambiguity. What seduces is not revealed. It escapes. Like punctum, séduction does not address knowledge but vulnerability. The subject does not control the experience. It is exposed to it.
However, the affinity stops here. Punctum remains tied to the trace of the real. In photography, what “hurts” us carries the tacit declaration: this was. It is a tender or violent reminder of mortality, of time, of loss. Séduction, on the contrary, guarantees no such reference. In the world of images, the phenomenon does not hide depth, but only the absence of depth. Séduction does not bring us closer to the real, but keeps us in orbit around the phenomenon. It is an attraction without a promise of truth. If punctum is a crack from which the real invades, séduction is a vortex where the real ceases to matter.
Both Barthes and Baudrillard describe the moment when interpretation collapses. In the one, this collapse reveals an existential wound. In the other, it reveals the play of surfaces. And yet, in both cases, the most intense point in our relationship with the image — or with the phenomenon in general — is born where meaning withdraws. Not when we understand more, but when we can no longer explain why something touches us. There, on the border between the visible and the inexplicable, between knowledge and exposure, between charme and séduction, experience ceases to be a cultural event and becomes an existential vibration. And perhaps this rupture, whether as punctum or as séduction, is the last point where the image does not simply inform us, but transforms us.
