Στο κεφάλαιο για τον «κοινωνικό ρόλο» (σελίδες 22-23) του σχολικού βιβλίου «Κοινωνική και Πολιτική Αγωγή» της Γ΄ Γυμνασίου, επιχειρείται μια σύγκριση ανάμεσα στον θεατρικό και τον κοινωνικό ρόλο που βασίζεται κυρίως στην αντίθεση σταθερότητας και ευελιξίας. Το βιβλίο αναφέρει ότι ο ηθοποιός υποδύεται έναν ρόλο «με βάση ένα καθορισμένο σενάριο» εννοώντας ότι ο θεατρικός ρόλος είναι δεδομένος, καθορισμένος και σταθερός, ενώ στην κοινωνία το άτομο είναι ελεύθερο να «προσαρμόζει τον ρόλο στην προσωπικότητα του», κι έτσι δίνει την εντύπωση ότι ο κοινωνικός ρόλος είναι ευέλικτος και ανοιχτός στην αυτοδιαμόρφωση. Η σύγκριση αυτή φαίνεται να υπονοεί ότι το θέατρο λειτουργεί ως πλαίσιο με προκαθορισμένο σενάριο, ενώ η κοινωνική ζωή παρέχει ευρύτερα περιθώρια προσωπικής επιλογής και αυτοσχεδιασμού. Παράλληλα, το βιβλίο συνδέει την ελευθερία αυτή με τον βαθμό δημοκρατικότητας της κοινωνίας: στις παραδοσιακές κοινωνίες οι περιορισμοί είναι μεγαλύτεροι, ενώ οι σύγχρονες δημοκρατικές κοινωνίες αφήνουν περισσότερο χώρο στο άτομο να προσαρμόζει τον ρόλο του στις δικές του κλίσεις.
Ωστόσο, η παρουσίαση αυτή αποτελεί απλοποίηση και δεν αντέχει σε σοβαρή θεατρολογική ή κοινωνιολογική ανάλυση. Στην πραγματικότητα, ο θεατρικός ρόλος δεν είναι ποτέ πλήρως δεδομένος. Ακόμη και όταν προκύπτει από ένα δραματικό κείμενο, το κείμενο δεν ταυτίζεται με τον ρόλο· αποτελεί μόνο το υλικό του. Η ερμηνεία και η απόδοση του ρόλου μεταβάλλονται συνεχώς ανάλογα με τον ηθοποιό, τη σκηνοθετική προσέγγιση, το θεατρικό είδος και το ιστορικό πλαίσιο. Στο μεταδραματικό θέατρο, μάλιστα, η έννοια της «υπηρέτησης» ενός προκαθορισμένου δραματικού χαρακτήρα μπορεί να μην τίθεται καθόλου, καθώς οι παραστατικές πρακτικές αφήνουν ευρύ χώρο για αυτοσχεδιασμό, σωματική έκφραση και ανατροπή των κλασικών δραματουργικών κανόνων. Έτσι, η φαινομενική σταθερότητα που αποδίδεται στον θεατρικό ρόλο στο σχολικό βιβλίο είναι εν μέρει μυθοπλαστική· το θέατρο προσφέρει, ακόμη και εντός δραματουργικού πλαισίου, ποικιλία ερμηνευτικών επιλογών.
Αντιστρόφως, ο κοινωνικός ρόλος, παρ' ότι άγραφος, υπόκειται σε ισχυρή ρυθμιστική πίεση. Οι κοινωνικοί κανόνες, οι ηθικές προσδοκίες, οι θεσμικές οδηγίες, οι εκπαιδευτικοί και κρατικοί κανονισμοί και το νομικό πλαίσιο περιορίζουν την ελευθερία αυτοδιαμόρφωσης και επιβάλλουν πραγματικές συνέπειες σε περίπτωση αποκλίσεων. Το βιβλίο αναφέρει ότι το άτομο μαθαίνει τους κοινωνικούς ρόλους από την παιδική ηλικία μέσα από το παιχνίδι, την οικογένεια και το σχολείο, και ότι η συμπεριφορά του υπόκειται σε κοινωνικούς κανόνες που διασφαλίζουν τη συνοχή των ομάδων. Αν το άτομο δεν «φέρει» τον κοινωνικό του ρόλο όπως αναμένεται, αυτό δεν οδηγεί σε αισθητική κρίση, όπως στην θεατρική παράσταση, αλλά σε κοινωνική, ηθική ή νομική κύρωση, ανάλογα με το πλαίσιο και τη βαρύτητα της απόκλισης. Η κοινωνική ζωή απαιτεί συνεχή προσαρμογή σε κανόνες και προσδοκίες, κάτι που καθιστά τον κοινωνικό ρόλο δεσμευτικότερο και συχνά πιο περιοριστικό από τον φαινομενικά «σταθερό» θεατρικό ρόλο.
Η παιδαγωγική απλούστευση του βιβλίου, ότι δηλαδή το άτομο προσαρμόζει τον κοινωνικό του ρόλο στην προσωπικότητα, παραβλέπει ότι συμβαίνει συχνά το αντίστροφο: η προσωπικότητα και οι συμπεριφορές διαμορφώνονται μέσα από την επαναληπτική επιτέλεση των κοινωνικών ρόλων. Θεωρητικοί όπως η Judith Butler τονίζουν ότι η ταυτότητα συγκροτείται μέσα από την επιτελεστική επανάληψη κοινωνικών κανόνων, όπου το άτομο βιώνει την «ελευθερία» του ως υποχρέωση να παίζει έναν αναγνωρίσιμο και κοινωνικά αποδεκτό ρόλο. Ο Erving Goffman περιγράφει την κοινωνική ζωή ως θεατρική, όχι επειδή μιμείται το θέατρο, αλλά επειδή οργανώνεται ως παράσταση με απαιτήσεις αξιοπιστίας, συνοχής και αναγνωσιμότητας· η αποκλίνουσα συμπεριφορά επιφέρει πραγματικές συνέπειες για την κοινωνική θέση και τη ζωή του ατόμου.
Το κοινωνικό περιβάλλον περιλαμβάνει διαβαθμίσεις επιτέλεσης του ρόλου που ξεκινούν από την αυθόρμητη δράση, περνούν στην προσποίηση, φτάνουν στην επιτήδευση και καταλήγουν στον κοινωνικό αυτοσχεδιασμό. Η αυθόρμητη επιτέλεση αντιστοιχεί στη λιγότερο συνειδητή δράση, η προσποίηση εμφανίζεται όταν το άτομο αποκρύπτει την απόκλιση μεταξύ αυτού που είναι και αυτού που πρέπει να φαίνεται, η επιτήδευση ενισχύει στοιχεία που καθιστούν τον ρόλο κοινωνικά αναγνωρίσιμο και ο αυτοσχεδιασμός ενεργοποιείται όταν οι κανόνες και οι κοινωνικές προσδοκίες δεν παρέχουν έτοιμες λύσεις. Οι βαθμίδες αυτές συνυπάρχουν, δημιουργώντας ένα συνεχές μεταξύ ατομικής επιλογής και κοινωνικής υποχρέωσης, που καθιστά την κοινωνική σκηνή ανοιχτή σε ποικίλες στρατηγικές, αλλά ταυτόχρονα δεσμευτική.
Η σύγκριση του βιβλίου, με άλλα λόγια, έχει νόημα μόνο στο επίπεδο της αντίθεσης φαινομενικής σταθερότητας και υποτιθέμενης ευελιξίας. Στην πράξη, τόσο στο θέατρο όσο και στην κοινωνία οι ρόλοι βρίσκονται σε ένα συνεχές διαπραγμάτευσης, αυτοσχεδιασμού και σκηνοθετημένης επιτέλεσης. Η ουσιαστική διαφορά έγκειται -αυτό το υπονοεί το βιβλίο- στον χαρακτήρα των συνεπειών: στο θέατρο η απόκλιση από τον ρόλο συνεπάγεται αισθητικά ή ερμηνευτικά αποτελέσματα· στην κοινωνία, αντίστοιχα, οι αποκλίσεις φέρνουν πρακτικές, ηθικές και νομικές συνέπειες. Το μεταδραματικό θέατρο, με την ανοικτή του μορφή, αναδεικνύει την ερμηνευτική ελευθερία, ενώ το κοινωνικό πλαίσιο, με τους νόμους, τους κανονισμούς και τις κοινωνικές προσδοκίες, περιορίζει ουσιαστικά την αυτοδιαμόρφωση του ατόμου.
Έτσι, η διάκριση που κάνει το βιβλίο ανάμεσα στον θεατρικό και τον κοινωνικό ρόλο δεν αφορά την ύπαρξη ή μη ευελιξίας ή αυθόρμητης δράσης, αλλά κυρίως τη φύση και τη βαρύτητα των συνεπειών. Το θέατρο προσφέρει ασφαλή πλαίσια πειραματισμού και πολλαπλές ερμηνείες· η κοινωνική ζωή επιβάλλει την υποχρέωση να εμφανιζόμαστε με συνέπεια και αναγνωρισιμότητα, γεγονός που καθιστά τον κοινωνικό ρόλο πιο δεσμευτικό, απαιτητικό και, σε πολλές περιπτώσεις, τραγικό. Στην ψηφιακή εποχή, η διαφορά αυτή γίνεται ακόμη πιο εμφανής: τα κοινωνικά δίκτυα λειτουργούν ως συνεχής σκηνή με δημόσια παρακολούθηση, όπου η επιτήδευση και η προσποίηση ενισχύονται και οι συνέπειες κάθε απόκλισης γίνονται ακόμα πιο εμφανείς. Το κοινωνικό θέατρο, επομένως, δεν είναι λιγότερο θεατρικό από το εντέχνο θέατρο· είναι περισσότερο δεσμευτικό και ανελέητο, καθώς απαιτεί διαρκή αυτοπαρουσίαση υπό την πίεση κανόνων, νόμων και κοινωνικών προσδοκιών.
November 24, 2025
The distinction between theatrical and social roles: a critical review
In the chapter on “social role” (pages 22-23) of the Greek Gymnasium textbook “Social and Political Education”, a comparison is attempted between the theatrical and the social role, which is mainly based on the contrast of stability and flexibility. The book states that the actor plays a role “based on a defined script”, meaning that the theatrical role is given, defined and stable, while in society the individual is free to “adapt the role to his personality”, thus giving the impression that the social role is flexible and open to self-formation. This comparison seems to imply that the theatre functions as a framework with a predetermined script, while social life provides wider scope for personal choice and improvisation. At the same time, the book connects this freedom with the degree of democracy of society: in traditional societies the restrictions are greater, while modern democratic societies leave more room for the individual to adapt his role to his own inclinations.
However, this presentation is a simplification and does not withstand serious theatrological or sociological analysis. In reality, the theatrical role is never fully given. Even when it arises from a dramatic text, the text is not identified with the role; it is only its material. The interpretation and performance of the role constantly change depending on the actor, the directorial approach, the theatrical genre and the historical context. In postdramatic theater, in fact, the concept of “serving” a predetermined dramatic character may not be posed at all, as performance practices leave ample room for improvisation, physical expression and the subversion of classical dramaturgical rules. Thus, the apparent stability attributed to the theatrical role in the textbook is partly fictional; theater offers, even within a dramatic context, a variety of interpretative options.
Conversely, the social role, although unwritten, is subject to strong regulatory pressure. Social norms, moral expectations, institutional guidelines, educational and state regulations and the legal framework limit the freedom of self-formation and impose real consequences in case of deviations. The book states that the individual learns social roles from childhood through play, family and school, and that human behavior is subject to social rules that ensure the cohesion of groups. If the individual does not "carry" his social role as expected, this does not lead to an aesthetic crisis, as in a theatrical performance, but to social, moral or legal sanction, depending on the context and the severity of the deviation. Social life requires constant adaptation to rules and expectations, which makes the social role more binding and often more restrictive than the seemingly "fixed" theatrical role.
The book's pedagogical simplification, that the individual adapts his or her social role to his or her personality, overlooks that the reverse is often the case: personality and behaviors are shaped through the repetitive performance of social roles. Theorists such as Judith Butler emphasize that identity is constituted through the performative repetition of social norms, where the individual experiences his or her "freedom" as an obligation to play a recognizable and socially acceptable role. Erving Goffman describes social life as theatrical, not because it imitates theater, but because it is organized as a performance with demands for credibility, coherence, and legibility; deviant behavior has real consequences for the individual's social position and life.
The social environment includes gradations of role performance that start from spontaneous action, move to pretense, reach sophistication and end in social improvisation. Spontaneous performance corresponds to the least conscious action, pretense appears when the individual hides the discrepancy between what is and what should appear, sophistication reinforces elements that make the role socially recognizable and improvisation is activated when rules and social expectations do not provide ready-made solutions. These gradations coexist, creating a continuum between individual choice and social obligation, which makes the social scene open to diverse strategies, but at the same time binding.
The book's comparison, in other words, makes sense only at the level of the contrast between apparent stability and supposed flexibility. In practice, both in theater and in society, roles are on a continuum of negotiation, improvisation, and directed performance. The essential difference lies - this is what the book implies - in the nature of the consequences: in theater, deviation from the role entails aesthetic or interpretative effects; in society, respectively, deviations bring practical, ethical, and legal consequences. Postdramatic theater, with its open form, highlights interpretive freedom, while the social context, with its laws, regulations, and social expectations, essentially limits the self-formation of the individual.
Thus, the distinction that the book makes between the theatrical and the social role does not concern the existence or non-existence of flexibility or spontaneous action, but mainly the nature and gravity of the consequences. Theater offers safe frameworks for experimentation and multiple interpretations; social life imposes the obligation to appear with consistency and recognizability, which makes the social role more binding, demanding and, in many cases, tragic. In the digital age, this difference becomes even more evident: social networks function as a continuous stage with public monitoring, where sophistication and pretense are reinforced and the consequences of any deviation become even more apparent. Social theater, therefore, is no less theatrical than art theater; it is more binding and merciless, as it requires constant self-presentation under the pressure of rules, laws and social expectations.
