 |
| Λορέντζο Λίπι, «Αλληγορία της Προσποίησης» (περ. 1640). Η νεαρή γυναίκα κρατά μάσκα και ρόδι: συνδυασμός που αναδεικνύει την πολυπλοκότητα της κοινωνικής επιφάνειας και της προσωπικής ταυτότητας. Ο πίνακας διερευνά τις μάσκες που φορούν οι άνθρωποι στην καθημερινή ζωή, τη διαρκή εναλλαγή ρόλων και την εύθραυστη γραμμή ανάμεσα στην αυθεντικότητα και την κοινωνική προσποίηση. |
Πόσες μάσκες και πόσες άλλες
Πάνω στο πρόσωπο της ψυχής μας φοράμε;
Φ. Πεσσόα
Η κοινωνική ζωή του ανθρώπου δομείται ως συνεχής επιτελεστικός χώρος, όπου οι αλληλεπιδράσεις δεν είναι απλώς ανταλλαγές πληροφοριών, αλλά περίπλοκες δραματικές διαδικασίες. Κάθε άτομο παρουσιάζει τον εαυτό του, επιτελεί ρόλους και συχνά αποκρύπτει την εσωτερική του πραγματικότητα. Η καθημερινή εμπειρία του ανθρώπου στην κοινωνική σκηνή είναι συνυφασμένη με την ανάγκη προσαρμογής, αυτοπροστασίας και διατήρησης κοινωνικής θέσης, ενώ ταυτόχρονα παράγει μια μορφή εμπειρίας που δεν ταυτίζεται με την αυθεντική προσωπική αλήθεια. Η κοινωνική προσποίηση, που έχω προτείνει να ονομάσουμε «κοινωνικό θέατρο», αποκαλύπτει την έντονη διάσταση της ανθρώπινης ύπαρξης που συνίσταται στην επιτελεστική αναπαράσταση του εαυτού ως στρατηγική για την κοινωνική επιβίωση και την ενσωμάτωση στο κοινωνικό σύνολο.
Αλήθεια, γιατί προσποιείται ο κοινωνικός άνθρωπος; Παλαιό το ερώτημα όσο και ο ίδιος, τόσες οι απαντήσεις όσοι και οι άνθρωποι. Μπορούμε όμως να κωδικοποιήσουμε σχηματικά βασικούς από τους πολυδιάστατους λόγους. Πρώτον, υπάρχει η ανάγκη προσαρμογής στις κοινωνικές προσδοκίες. Οι κοινωνίες, μέσω κανόνων και προτύπων, καθορίζουν τα όρια της αποδεκτής συμπεριφοράς. Η συμμόρφωση με τους ρόλους εξασφαλίζει την κοινωνική συνοχή και τη θέση του ατόμου, ενώ η απόκλιση μπορεί να οδηγήσει σε περιθωριοποίηση. Δεύτερον, η προστασία απέναντι στο κοινωνικό βλέμμα απαιτεί την εμφάνιση ενός ελεγχόμενου και κοινωνικά αποδεκτού εαυτού. Η έκθεση χωρίς προσωπείο συνεπάγεται κίνδυνο κοινωνικής κρίσης, ενώ η προσποίηση λειτουργεί ως ασπίδα προστασίας. Τρίτον, η στρατηγική αξιοποίηση της προσποίησης επιτρέπει την πρόσβαση σε κοινωνικούς και οικονομικούς πόρους, διευκολύνοντας την κινητικότητα και την υπέρβαση κοινωνικών φραγμών. Τέταρτον, η αποφυγή συγκρούσεων διασφαλίζει τη λειτουργικότητα των σχέσεων και τη διατήρηση της κοινωνικής ισορροπίας. Πέμπτον, η προσποίηση επιτρέπει γνωστική και δημιουργική εξερεύνηση της ταυτότητας, ενώ, έκτον, λειτουργεί ως «μαξιλάρι» ανάμεσα στην αλήθεια και τις κοινωνικές σχέσεις. Τέλος, η πολιτισμική σύμβαση καθιστά το κοινωνικό θέατρο αναγκαία συνθήκη για την ενσωμάτωση στο σύνολο και την ομαλή λειτουργία του. Κοινωνική πραγματικότητα λοιπόν χωρίς θέατρο δεν υπάρχει!
Η δραματουργία ανέκαθεν αναδείκνυε τη σημασία της κοινωνικής προσποίησης και των επιτελεστικών ρόλων. Στον Ευριπίδη, οι ήρωες δεν είναι απλώς χαρακτήρες με συγκεκριμένα ψυχολογικά χαρακτηριστικά· είναι «άνθρωποι‑ηθοποιοί», που επιτελούν κοινωνικούς ρόλους, συχνά σε αντίθεση με την προσωπική τους αλήθεια. Στα έργα του Ευριπίδη, όπως η «Μήδεια», οι χαρακτήρες ζυγίζουν συνεχώς την εσωτερική τους βούληση και την κοινωνική επιταγή, λειτουργώντας ως φορείς προσωπείων αλλά και ως υποκείμενα με ψυχολογικό βάθος. Η διαρκής σύγκρουση ανάμεσα στο κοινωνικά αποδεκτό και το προσωπικά βιωμένο οδηγεί σε μια διπλή ανάγνωση της σκηνής: από τη μία, ως κοινωνική πρακτική, από την άλλη ως ενδοψυχολογικό δράμα. Ο Ευριπίδης αποκαλύπτει ότι η κοινωνική προσποίηση δεν είναι επιφαινόμενο αλλά θεμέλιο της κοινωνικής εμπειρίας· ο ήρωας‑ηθοποιός ζει μέσα στην κοινωνική σκηνή, αλλά συνειδητοποιεί την απόσταση ανάμεσα στην πραγματική αλήθεια του και στην κοινωνική αναπαράσταση.
Στον Σαίξπηρ, η κοινωνική προσποίηση και οι μεταμφιέσεις εξετάζονται με έμφαση στη διαπραγμάτευση των ρόλων και της ταυτότητας. Γυναίκες μεταμφιέζονται σε άνδρες για να αποκτήσουν πρόσβαση στη δημόσια σφαίρα, αναδεικνύοντας την κοινωνική επιταγή της φύλου και τη στρατηγική επιβίωση μέσω της επιτελεστικότητας. Ο Σαίξπηρ αναγνωρίζει ότι η κοινωνική σκηνή είναι θεατρική από τη ρίζα της, και ότι οι μεταμφιέσεις και οι κοινωνικοί ρόλοι είναι αναγκαία για τη διαπραγμάτευση των δυνατοτήτων και των περιορισμών του ατόμου. «Όλος ο κόσμος είναι μια σκηνή.»
Ο Μολιέρος, στον «Μισάνθρωπο», αναδεικνύει την κοινωνική προσποίηση στη βασιλική αυλή και τα (αριστοκρατικά) σαλονιά, όπου η ευγένεια και οι τυπικές χειρονομίες επιβάλλουν ένα σύστημα «μη αυθεντικής πραγματικότητας». Η θεατρική του σκηνή είναι μικρογραφία της κοινωνικής ζωής, στην οποία η αλήθεια θυσιάζεται για τη σταθερότητα των σχέσεων, την κοινωνική αποδοχή και την επιβίωση. Αργότερα ο Μαριβώ, από την πλευρά του, εστιάζει στο γυναικείο θέατρο, αναδεικνύοντας τις στρατηγικές που οι γυναίκες χρησιμοποιούν για να υπάρξουν στον κοινωνικό χώρο. Η κοινωνική προσποίηση των γυναικών και η επιτελεστική τους παρουσία είναι αναγκαία για την αναγνώριση, την επιβίωση και τη διαπραγμάτευση της θέσης τους στη δημόσια ζωή.
Η φαινομενολογική προσέγγιση αναδεικνύει τη διάσταση της κοινωνικής προσποίησης ως παραγωγή βιωματικής αλλά μη αυθεντικής πραγματικότητας. Ο Χάιντεγκερ και ο Μερλώ-Ποντί επισημαίνουν ότι η εμπειρία του κόσμου και του εαυτού διαμεσολαβείται από τις κοινωνικές σχέσεις και τις συμβάσεις. Ο άνθρωπος βιώνει τον κόσμο μέσω των ρόλων που επιτελεί και των προσωπείων που φέρει, και η κοινωνική πραγματικότητα εμφανίζεται συνεπής και αληθινή, ενώ στην ουσία αποτελεί κατασκευή επιτελεστικών πρακτικών. Η φαινομενολογική ανάγνωση επιτρέπει να κατανοήσουμε ότι η μη αυθεντική πραγματικότητα δεν είναι απλώς ψευδής· είναι θεμελιώδης συνιστώσα της ανθρώπινης εμπειρίας και της κοινωνικής ζωής.
Η κοινωνιολογική ανάλυση, σύμφωνα με τον Γκόφμαν, επιβεβαιώνει ότι η κοινωνική επιτελεστικότητα οργανώνει τη ζωή ως συνεχείς «παραστάσεις του εαυτού». Το κοινωνικό προσωπείο καθορίζει όχι μόνο τις συμπεριφορές αλλά και τις αντιλήψεις, και η κοινωνική πραγματικότητα που παράγεται μέσω της καθημερινής προσποίησης λειτουργεί ως εργαλείο ένταξης, ενσωμάτωσης και διαχείρισης των σχέσεων. Κάθε άτομο παρουσιάζει τον εαυτό του με τρόπο που διασφαλίζει την κοινωνική αναγνώριση και την αποδοχή, παράγοντας μια εικονική αλλά λειτουργική πραγματικότητα, θεμελιώδη για τη σταθερότητα του κοινωνικού ιστού.
Η θεατρολογική ανάλυση επιτρέπει -όπως έχω προτείνει- να εξετάσουμε άμεσα το κοινωνικό θέατρο, πέρα από τις συμβολές της δραματουργίας, της φιλοσοφίας ή των κοινωνικών επιστημών. Το κοινωνικό θέατρο δεν περιορίζεται στην αναπαράσταση ή στην επιρροή των άλλων επιστημονικών πεδίων· μπορεί να μελετηθεί ως αυτόνομο αντικείμενο της θεατρολογίας, όπως επιχειρεί αυτό το δοκίμιο. Η καθημερινή σκηνή, όπως και το έντεχνο θέατρο, αποτελεί χώρο αναπαράστασης της κοινωνικής πραγματικότητας, παραγωγής νοημάτων και καθορισμού των κανόνων της κοινωνικής ζωής. Η μελέτη της κοινωνικής προσποίησης ως θεατρικού φαινομένου αναδεικνύει τις λειτουργίες των προσωπείων, τις στρατηγικές επιβίωσης και τη διπλή διάσταση της πραγματικότητας: βιωματική αλλά μη αυθεντική, πραγματική αλλά κατασκευασμένη.
Η παραγωγή της μη αυθεντικής πραγματικότητας δεν είναι μόνο αποτέλεσμα κοινωνικής πίεσης· είναι αναγκαία για την επιβίωση, την ομαλή λειτουργία των σχέσεων και τη συντήρηση των κοινωνικών θεσμών. Η καθημερινή ζωή λειτουργεί ως συνεχής δραματική διαδικασία, όπου οι άνθρωποι διαπραγματεύονται την αλήθεια, την ταυτότητα και την επιτελεστικότητα, συχνά σε αντίθεση με την προσωπική τους εμπειρία. Η κοινωνική σκηνή είναι θεατρική από τη ρίζα της, και η θεατρολογική μελέτη μπορεί να αναδείξει όχι μόνο τις θεατρικές στρατηγικές επιβίωσης και την επιτελεστικότητα, αλλά και τη βαθύτερη δομή της κοινωνικής πραγματικότητας και των σχέσεων.
Η ενασχόληση της θεατρολογίας με το κοινωνικό θέατρο μπορεί να είναι άμεση και απευθείας, χωρίς μεσολάβηση από άλλες επιστήμες. Η παρατήρηση των καθημερινών πρακτικών, των συμπεριφορών, των ρόλων και των κοινωνικών προσωπείων προσφέρει σημαντικές γνώσεις για την ανθρώπινη κοινωνική εμπειρία. Όπως το έντεχνο θέατρο αποκαλύπτει την ψυχολογική και κοινωνική λειτουργία των χαρακτήρων στη σκηνή, έτσι και η μελέτη του κοινωνικού θεάτρου επιτρέπει την κατανόηση των μηχανισμών που παράγουν τη βιωματική αλλά μη αυθεντική πραγματικότητα στην καθημερινή ζωή.
Συνολικά, η κοινωνική προσποίηση είναι φαινόμενο πολυδιάστατο και θεμελιώδες για την ανθρώπινη κοινωνική εμπειρία. Παράγει μια μη αυθεντική πραγματικότητα που είναι βιωματικά πραγματική, διαμορφώνει την εμπειρία, την αντίληψη και τις σχέσεις, και παράλληλα επιτρέπει τη στρατηγική διαχείριση της ταυτότητας, την αυτογνωσία και την κοινωνική κινητικότητα. Η δραματουργία, από τον Ευριπίδη μέχρι σήμερα, και η φιλοσοφική και κοινωνιολογική ανάλυση αναδεικνύουν τις λειτουργίες των προσωπείων και των επιτελεστικών ρόλων, και η θεατρολογία οφείλει να εντάξει στο αντικείμενό της το κοινωνικό θέατρο ως ανεξάρτητο πεδίο μελέτης, ώστε να κατανοήσει την παραγωγή της πραγματικότητας, της αλήθειας και της επιβίωσης μέσα στον κοινωνικό ιστό. Η κατανόηση της κοινωνικής προσποίησης ως θεατρικού και κοινωνικού φαινομένου αποτελεί κλειδί για την εμβάθυνση στη λειτουργία της κοινωνίας, στην ανθρώπινη συμπεριφορά και στις δυναμικές που καθορίζουν την ύπαρξη του υποκειμένου στην κοινωνική σκηνή.
Η συνεχής παρατήρηση των κοινωνικών πρακτικών, η αναγνώριση των ρόλων και των προσωπείων, και η σύνδεση με τη δραματουργική παράδοση επιτρέπουν τη συγκρότηση μιας επιστημονικής/θεατρολογικής προσέγγισης που αναδεικνύει το κοινωνικό θέατρο ως βασικό στοιχείο της ανθρώπινης εμπειρίας και κοινωνικής οργάνωσης. Το κοινωνικό θέατρο δεν είναι απλώς προϊόν δραματουργικών ή φιλοσοφικών αναλύσεων· είναι ζωντανό, καθημερινό, και η μελέτη του από την ίδια τη θεατρολογία προσφέρει μοναδικές δυνατότητες κατανόησης της ανθρώπινης κοινωνικής ύπαρξης. Η προσποίηση, τα προσωπεία και οι ρόλοι δεν είναι ψεύτικα ή δευτερεύοντα· είναι τα εργαλεία μέσα από τα οποία οι άνθρωποι ζουν, αναπροσαρμόζονται και κατασκευάζουν τη βιωματική αλλά μη αυθεντική πραγματικότητα που χαρακτηρίζει την κοινωνική σκηνή. Η θεατρολογία, ενσωματώνοντας άμεσα αυτή τη διάσταση, ενισχύει την κατανόηση της ανθρώπινης εμπειρίας και την ερμηνεία των δυναμικών που καθορίζουν την κοινωνική ζωή, αποκαλύπτοντας την πολύπλευρη σχέση ανάμεσα στη θεατρικότητα, την επιτελεστικότητα, την αλήθεια και τη βιωματική πραγματικότητα.
Social theater as a phenomenon of human performance
How many masks and how many others
Do we wear it on the face of our soul?
F. Pessoa
Human social life is structured as a continuous performative space, where interactions are not simply exchanges of information, but complex dramatic processes. Each individual presents itself, performs roles, and often conceals its inner reality. Human daily experience on the social stage is intertwined with the need to adapt, protect itself, and maintain social status, while at the same time producing a form of experience that is not identical with the authentic personal truth. Social pretense, which I have proposed to call “social theater,” reveals the intense dimension of human existence that consists in the performative representation of the self as a strategy for social survival and integration into the social whole.
Really, why does the social person pretend? The question is as old as the man, and the answers are as many as the people. However, we can schematically encode basic multidimensional reasons. First, there is the need to adapt to social expectations. Societies, through rules and standards, define the limits of acceptable behavior. Conformity to roles ensures social cohesion and the individual's position, while deviation can lead to marginalization. Second, protection against the social gaze requires the appearance of a controlled and socially acceptable self. Exposure without a mask entails the risk of social crisis, while pretense functions as a protective shield. Third, the strategic use of pretense allows access to social and economic resources, facilitating mobility and overcoming social barriers. Fourth, avoiding conflicts ensures the functionality of relationships and the maintenance of social balance. Fifth, pretense allows for cognitive and creative exploration of identity, while, sixth, it functions as a “cushion” between truth and social relations. Finally, cultural convention makes social theater necessary for integration into the social whole and its smooth functioning. So, social reality without theatre does not exist!
Dramaturgy has always highlighted the importance of social pretense and performative roles. In Euripides, heroes are not simply characters with specific psychological characteristics; they are “human actors,” performing social roles, often in contradiction to their personal truth. In Euripides’ plays, such as “Medea,” characters constantly weigh their inner will and social imperative, functioning as bearers of masks but also as subjects with psychological depth. The constant conflict between the socially accepted and the personally experienced leads to a double reading of the scene: on the one hand, as social practice, on the other as intrapsychological drama. Euripides reveals that social pretense is not an epiphenomenon but the foundation of social experience; the hero-actor lives within the social scene, but is aware of the distance between his real truth and the social representation.
In Shakespeare, social pretense and disguise are examined with an emphasis on the negotiation of roles and identity. Women disguise themselves as men to gain access to the public sphere, highlighting the social imperative of gender and the strategic survival through performativity. Shakespeare recognizes that the social scene is theatrical at its root, and that disguises and social roles are necessary for the negotiation of the individual's potential and limitations. "All the world's a stage."
Molière, in “The Misanthrope”, highlights social pretense in the royal court and (aristocratic) salons, where politeness and formal gestures impose a system of “inauthentic reality”. His theatrical stage is a microcosm of social life, in which truth is sacrificed for the stability of relationships, social acceptance and survival. Later, Marivaux, for his part, focuses on women’s theatre, highlighting the strategies that women use to exist in the social space. Women’s social pretense and their performative presence are necessary for recognition, survival and negotiation of their place in public life.
The phenomenological approach highlights the dimension of social pretense as a production of experiential but inauthentic reality. Heidegger and Merleau-Ponty point out that the experience of the world and the self is mediated by social relations and conventions. Man experiences the world through the masks and the roles he performs, and social reality appears consistent and true, while in essence it is a construction of performative practices. The phenomenological reading allows us to understand that inauthentic reality is not simply false; it is a fundamental component of human experience and social life.
Sociological analysis, according to Goffman, confirms that social performativity organizes life as continuous “self-representations”. The social mask determines not only behaviors but also perceptions, and the social reality produced through everyday pretense functions as a tool for inclusion, integration and management of relationships. Each individual presents himself in a way that ensures social recognition and acceptance, producing a virtual but functional reality, fundamental for the stability of the social fabric.
Theatrological analysis allows - as I have suggested - to examine social theatre directly, beyond the contributions of dramaturgy, philosophy or the social sciences. Social theatre is not limited to the representation or influence of other scientific fields; it can be studied as an autonomous object of theatre, as this essay attempts. The everyday stage, like artistic theatre, is a space for representing social reality, producing meanings and defining the rules of social life. The study of social pretence as a theatrical phenomenon highlights the functions of masks, survival strategies and the double dimension of reality: experiential but inauthentic, real but constructed.
The production of inauthentic reality is not only a result of social pressure; it is necessary for survival, the smooth functioning of relationships, and the maintenance of social institutions. Everyday life functions as a continuous dramatic process, where people negotiate truth, identity, and performativity, often in contradiction to their personal experience. The social scene is theatrical at its root, and the study of theater can reveal not only theatrical survival strategies and performativity, but also the deeper structure of social reality and relationships.
The engagement of theatre studies with social theatre can be direct and immediate, without the mediation of other sciences. The observation of everyday practices, behaviors, roles and social masks offers important insights into human social experience. Just as art theatre reveals the psychological and social functioning of characters on stage, so the study of social theatre allows for an understanding of the mechanisms that produce the experiential but inauthentic reality in everyday life.
Overall, social pretense is a multidimensional phenomenon that is fundamental to human social experience. It produces an inauthentic reality that is experientially real, shapes experience, perception and relationships, and at the same time allows for the strategic management of identity, self-awareness and social mobility. Dramaturgy, from Euripides to the present day, and philosophical and sociological analysis highlight the functions of masks and performative roles, and theater studies must include social theater as an independent field of study in its subject matter, in order to understand the production of reality, truth and survival within the social fabric. Understanding social pretense as a theatrical and social phenomenon is key to delving deeper into the functioning of society, human behavior and the dynamics that determine the existence of the subject on the social stage.
The continuous observation of social practices, the recognition of roles and masks, and the connection with the dramaturgical tradition allow the construction of a scientific/theatrological approach that highlights social theater as a basic element of human experience and social organization. Social theater is not simply a product of dramaturgical or philosophical analyses; it is alive, everyday, and its study by theater itself offers unique possibilities for understanding human social existence. Pretense, masks, and roles are not false or secondary; they are the tools through which people live, adapt, and construct the experiential but inauthentic reality that characterizes the social scene. Theatrology, by directly incorporating this dimension, enhances the understanding of human experience and the interpretation of the dynamics that determine social life, revealing the multifaceted relationship between theatricality, performativity, truth and experiential reality.
