 |
| Ο Ίαν Μακ Κέλεν και ο Πάτρικ Στιούαρτ στον μπεκετικό «Γκοντό» (Μπρόντγουεϊ, 2013) και στη σκηνή όπου συνειδητοποιούν πως ακόμα και μια αξιοπρεπής έξοδος είναι αδύνατη! |
Η συζήτηση για το δικαίωμα στην «αξιοπρεπή έξοδο» —ένα είδος εθελούσιας λήξης της ζωής— δεν είναι επινόηση της νεωτερικότητας. Έχει ιστορία, αλλά το περιεχόμενό της αλλάζει ανάλογα με την εποχή και την κοσμοαντίληψη.
Στον κόσμο της ελληνικής αρχαιότητας, η ζωή δεν αντιμετωπίζεται ως απόλυτο δώρο θεού. Η αυτοκυριαρχία έχει τιμή: το άτομο οφείλει να χρησιμοποιεί τη ζωή του ως μέσο αρετής ή τιμής. Ο Στωικός Ζήνων, ο Κλεάνθης και αργότερα ο Σενέκας, έβλεπαν την αυτοκτονία ως λογική πράξη σε ορισμένες περιστάσεις: όταν η ζωή δεν επιτρέπει πια άσκηση αρετής, όταν η ασθένεια ακυρώνει τον ορθό λόγο. Δεν επιδιώκεται ο θάνατος· επιδιώκεται η διατήρηση της αξιοπρέπειας. Για τους Στωικούς, η ζωή είναι «δανεική» από το σύμπαν — δεν είναι ιδιοκτησία του ατόμου, αλλά ούτε και δώρο με υποχρέωση αποπληρωμής. Αν η φύση σε θέσει σε κατάσταση όπου η αρετή δεν είναι πια ασκήσιμη, η αναχώρηση είναι αποδεκτή.
Η ρωμαϊκή παράδοση βλέπει την αξιοπρεπή έξοδο ως πράξη ευγένειας και ελευθερίας. Η στωική αυτοχειρία του Κάτωνα του Ουτικανού θεωρείται ηρωική: αρνείται να ζήσει υπό την εξουσία του Καίσαρα. Σε αυτό το πλαίσιο, η έξοδος δεν είναι φυγή από τον πόνο· είναι άρνηση αποδοχής μιας ύπαρξης υποταγμένης.
Με τον χριστιανισμό, η ζωή γίνεται «ιδιοκτησία του Θεού». Το άτομο δεν έχει δικαίωμα να αφαιρέσει τη ζωή του· η πράξη θεωρείται αμαρτία, όχι φιλοσοφική επιλογή. Εδώ γεννιέται η πρόσληψη της αυτοκτονίας ως εγκλήματος. Το επιχείρημα της αυτονομίας εξαφανίζεται και αντικαθίσταται από το επιχείρημα της θείας κυριαρχίας.
Ο Διαφωτισμός επαναφέρει το άτομο στο κέντρο. Ο Χιουμ αμφισβητεί τη θεολογική απαγόρευση: εφ' όσον η φύση κυβερνάται από αιτιοκρατία, η αυτοχειρία δεν είναι «παρέμβαση» αλλά μέρος της ίδιας της φύσης.
Στον 20ό και 21ο αιώνα, η συζήτηση γίνεται ιατρική–νομική. Κάθε άτομο έχει δικαίωμα στην αυτοδιάθεση; Μπορούμε να διαχωρίσουμε τον «αξιοπρεπή θάνατο» από την αυτοβλάβη; Η αξιοπρέπεια της ζωής συμπεριλαμβάνει την αξιοπρέπεια του θανάτου; Σκανδιναβικές χώρες, Ολλανδία, Βέλγιο, Καναδάς, και μερικές Πολιτείες των ΗΠΑ αναγνωρίζουν νομικά την ευθανασία ή τον ιατρικά υποβοηθούμενο θάνατο. Η επιχειρηματολογία τους: η αυτονομία δεν σταματά επειδή η ζωή είναι δύσκολη· αντιθέτως, ακριβώς τότε χρειάζεται.
Όλη η ιστορία λοιπόν περιστρέφεται γύρω από αυτό το ερώτημα: σε ποιον ανήκει η ζωή του ανθρώπου; Στο άτομο; Στον Θεό; Στην πολιτεία; Στην οικογένεια; Η σύγχρονη φιλοσοφία αναγνωρίζει ότι, αν η γέννηση δεν είναι προϊόν επιλογής, η επιβολή της συνέχισης της ζωής ανεξαρτήτως συνθηκών είναι μορφή εξουσίας.
Το Τραγικό δε λύνει τίποτα. Το Τραγικό αναδεικνύει. Καθιστά την ύπαρξη ορατή μέσα στην αντίφασή της. Το Τραγικό ξεκινά από δύο δεδομένα: α) Η ύπαρξη δεν επιλέχθηκε. β) Η έξοδος από αυτή την ύπαρξη δεν είναι ελεύθερη — είτε κοινωνικά είτε υπαρξιακά. Αυτή η διπλή δέσμευση δημιουργεί τη δομή του Τραγικού: ο άνθρωπος είναι δέσμιος σε μια πορεία που δεν διάλεξε και σε μια έξοδο που δεν του επιτρέπεται.
Στο δράμα, ο ήρωας έχει πάντα ένα τέλος που προκύπτει από την εσωτερική λογική του κόσμου. Ο Αίαντας, η Αντιγόνη, ο Οιδίποδας δεν πεθαίνουν επειδή θέλουν, αλλά επειδή το αδιέξοδό τους αναγκάζει να πάρουν μια θέση απέναντι στο αναπόδραστο. Η πράξη τους —όσο σκληρή κι αν είναι— εκφράζει την επανάκτηση της κυριαρχίας μέσα σε έναν κόσμο που τους την αρνείται.
Στη φιλοσοφία, η πράξη της ευθανασίας ως δικαίωμα παρουσιάζεται σαν απόπειρα να μεταφερθεί αυτή η τραγική αναγκαιότητα μέσα στο πεδίο της ελευθερίας. Είναι η στιγμή όπου ο άνθρωπος διεκδικεί μια περιοχή καθολικής κυριαρχίας, αφού του αρνήθηκαν την πρωταρχική. Η ευθανασία ως φιλοσοφική ιδέα δεν είναι άρνηση της ζωής. Είναι άρνηση της ανελευθερίας.
Και εδώ επανέρχεται ο Μπέκετ: η ύπαρξη είναι «αναμονή χωρίς τέλος». Οι ήρωές του περιμένουν τον Γκοντό — έναν σκοπό, μια λύση, μια απάντηση — ενώ ο χρόνος περνά. Η «αδυναμία απόδρασης» γίνεται θέατρο. Όλα είναι επανάληψη. Καμία πράξη δεν σπάει τον κύκλο. Όταν ο κόσμος γίνεται μηχανή αναβολής, η δυνατότητα εξόδου είναι το μόνο σημείο όπου η ύπαρξη αποκτά νόημα — όχι ως φυγή, αλλά ως άρνηση της αέναης αναμονής. Η ουσία του Τραγικού λοιπόν δεν είναι ο θάνατος. Είναι το ότι η ζωή δεν διαλέχτηκε. Και η φιλοσοφική υπεράσπιση του δικαιώματος στην αξιοπρεπή έξοδο πηγάζει από την επιθυμία να ανακτηθεί ένα κομμάτι από αυτή τη χαμένη επιλογή.
Το επιχείρημα «δεν επέλεξα να γεννηθώ, άρα μπορώ να επιλέξω πώς θα φύγω» έχει μια δική του εσωτερική λογική. Προκύπτει από την ίδια τη δομή του Τραγικού και από την υπαρξιακή θέση του ανθρώπου μέσα στην αλογία του κόσμου. Η μη-επιλεγμένη γέννηση δημιουργεί μια ανισορροπία στην έννοια της ελευθερίας· ο άνθρωπος κληρονομεί μια ύπαρξη χωρίς να έχει προηγηθεί συναίνεση. Από αυτή την οπτική, η δυνατότητα επιλογής στο τέλος της ζωής εμφανίζεται ως προσπάθεια αποκατάστασης της αρχικής έλλειψης.
Η φιλοσοφική έννοια της ελευθερίας δεν είναι μόνο η ελευθερία των πράξεων, αλλά η ελευθερία του αυτοκαθορισμού. Αν ο άνθρωπος δεν καθόρισε την είσοδό του στη σκηνή του κόσμου, τότε η διεκδίκηση αυτοκαθορισμού στην έξοδο μπορεί να θεωρηθεί λογική συνέπεια. Είναι η μόνη στιγμή που ο άνθρωπος ασκεί απόλυτη κυριαρχία πάνω στο γεγονός της ύπαρξής του — κάτι που στερήθηκε στην αρχή.
Σύμφωνα με την καντιανή ηθική, ο άνθρωπος δεν είναι μέσο αλλά σκοπός. Η αξιοπρέπεια συνδέεται με την αυτονομία της βούλησης. Όταν ο πόνος, η παρατεταμένη εξάρτηση ή η απώλεια νοήματος καταλύουν την αυτονομία, η δυνατότητα επιλογής του τέλους εμφανίζεται ως υπεράσπιση της αξιοπρέπειας, όχι ως άρνηση της ζωής.
Εδώ μπαίνει η ουσία του συλλογισμού μου: το Τραγικό δεν είναι ότι ο άνθρωπος θέλει να πεθάνει· το Τραγικό είναι ότι δεν μπορούσε ποτέ να επιλέξει αν θα ζήσει. Από τη στιγμή που το Τραγικό ενσωματώνει την αδυναμία αποφυγής της ύπαρξης, η δυνατότητα επιλογής της εξόδου γίνεται μορφή μετατροπής του Τραγικού σε πράξη — κάτι που βλέπουμε και στους μεγάλους ήρωες της αρχαίας τραγωδίας: ο Αίαντας, ο Οιδίποδας στον Κολωνό, ακόμη και η Αντιγόνη, δεν αναζητούν τον θάνατο ως τεχνική λύση, αλλά ως οριοθέτηση απέναντι σε ένα αδιέξοδο που τους στερεί την αυτονομία.
Οι ήρωες του Μπέκετ θέλουν να φύγουν, να μετακινηθούν, αλλά δεν μπορούν. Η απόδραση αναβάλλεται επ’ αόριστον. Η ύπαρξη είναι ένας στατικός μηχανισμός που αρνείται τον άνθρωπο, όπως και ο Γκοντό που δεν έρχεται ποτέ. Μέσα σε αυτή την ακινησία, η δυνατότητα επιλογής του τέλους παίρνει άλλη χροιά: δεν είναι παρόρμηση, αλλά λογική αντίδραση σε μια κατάσταση όπου η ζωή δεν προσφέρει διέξοδο. Είναι το αντίθετο της παθητικής αναμονής. Είναι η άρνηση της αναμονής. Στο σύμπαν του Μπέκετ, μια τέτοια επιλογή θα ήταν ίσως η μόνη «πράξη», αφού όλα τα άλλα είναι επανάληψη. Μα ούτε κι εκεί, στην άδεια και άγονη σκηνή του, υπάρχει αυτή η δυνατότητα.
Σε πολλές σύγχρονες φιλοσοφικές συζητήσεις πάνω στην ευθανασία, το κεντρικό ζήτημα είναι το δικαίωμα στην αυτοδιάθεση του σώματος. Το σώμα μάς δίνεται χωρίς να το επιλέξουμε. Η νόσος, ο πόνος, η φθορά καταλύουν αυτή τη σχέση. Η δυνατότητα επιλογής του τέλους δεν αφορά τη ζωή «ως αξία καθαυτή», αλλά το δικαίωμα πάνω στο ίδιο το σώμα· το δικαίωμα να μην είμαστε σκλάβοι μιας κατάστασης που δεν επιλέξαμε.
Το επιχείρημα «δεν επέλεξα να γεννηθώ» γίνεται πολιτικό όταν μετατρέπεται σε αίτημα για θεσμική αναγνώριση του δικαιώματος στην αξιοπρεπή έξοδο. Η σύγκρουση εδώ είναι ανάμεσα σε: συλλογικές ηθικές αντιλήψεις (θρησκεία, κοινωνικές νόρμες) και ατομική αυτονομία. Η ιστορία της ανθρωπότητας είναι η ιστορία μιας συνεχούς διεκδίκησης ατομικής ελευθερίας απέναντι στην κοινωνική επιβολή· η ευθανασία είναι μια από τις πιο ακραίες μορφές αυτού του αιτήματος.
Στο φιλοσοφικό επίπεδο, το επιχείρημα είναι συνεκτικό. Αλλά η φιλοσοφία δεν εξειδικεύεται στην εφαρμογή — μόνο στη θεμελίωση. Το αν ένα κράτος, μια κοινωνία ή μια ηθική θεωρία το αποδέχεται είναι άλλο πεδίο: πολιτική ηθική, βιοηθική, νομολογία.
November 10, 2025
The philosophical argument about self-determination and the demand to exit the world stage
The debate about the right to a “dignified exit”—a kind of voluntary end of life—is not an invention of modernity. It has a history, but its content changes according to the era and the worldview.
In the world of Greek antiquity, life is not seen as an absolute gift from God. Self-mastery has honor: the individual must use his life as a means of virtue or honor. The Stoics Zeno, Cleanthes, and later Seneca, saw suicide as a reasonable act in certain circumstances: when life no longer allows the exercise of virtue, when illness nullifies reason. Death is not sought; the preservation of dignity is sought. For the Stoics, life is “on loan” from the universe — it is not the property of the individual, but neither is it a gift with an obligation to repay. If nature puts you in a situation where virtue is no longer exercisable, departure is acceptable.
Roman tradition sees dignified departure as an act of nobility and freedom. Cato of Utica's suicide is considered heroic: he refuses to live under Caesar's rule. In this context, departure is not an escape from pain; it is a refusal to accept a subjugated existence.
With Christianity, life becomes “God’s property.” The individual has no right to take his own life; the act is considered a sin, not a philosophical choice. Here the perception of suicide as a crime is born. The argument of autonomy disappears and is replaced by the argument of divine sovereignty.
The Enlightenment puts the individual back at the center. Hume challenges the theological prohibition: since nature is governed by determinism, suicide is not an "intervention" but a part of nature itself.
In the 20th and 21st centuries, the debate becomes medico-legal: Does every person have the right to self-determination? Can we distinguish “dignified death” from self-harm? Does the dignity of life include the dignity of death? Scandinavian countries, the Netherlands, Belgium, Canada, and some US states legally recognize euthanasia or medically assisted death. Their argument: autonomy does not stop because life is difficult; on the contrary, that is precisely when it is needed.
All history therefore revolves around this question: to whom does human life belong? To the individual? To God? To the state? To the family? Modern philosophy recognizes that, if birth is not a product of choice, imposing the continuation of life regardless of circumstances is a form of power.
The Tragic does not solve anything. The Tragic highlights. It makes existence visible in its contradiction. The Tragic starts from two facts: a) Existence was not chosen. b) The exit from this existence is not free — either socially or existentially. This double commitment creates the structure of the Tragic: man is bound to a path he did not choose and to an exit that he is not allowed.
In drama, the hero always has an end that arises from the internal logic of the world. Ajax, Antigone, Oedipus do not die because they want to, but because the impasse forces them to take a stand against the inevitable. Their action —however cruel— expresses the regaining of dominance in a world that denies it to them.
In philosophy, the act of euthanasia as a right is presented as an attempt to transfer this tragic necessity into the realm of freedom. It is the moment when man claims a domain of universal sovereignty, after having been denied his primary one. Euthanasia as a philosophical idea is not a denial of life. It is a denial of unfreedom.
And here Beckett comes back: existence is “waiting without end.” His heroes wait for Godot — a purpose, a solution, an answer — while time passes. The “impossibility of escape” becomes theater. Everything is repetition. No act breaks the cycle. When the world becomes a machine of postponement, the possibility of exit is the only point where existence acquires meaning — not as an escape, but as a denial of eternal waiting. The essence of Tragic, then, is not death. It is that life was not chosen. And the philosophical defense of the right to a dignified exit stems from the desire to recover a piece of this lost choice.
The argument “I didn’t choose to be born, so I can choose how I leave” has its own internal logic. It arises from the very structure of the Tragic and from the existential position of man within the alogy of the world. Non-chosen birth creates an imbalance in the concept of freedom; man inherits an existence without prior consent. From this perspective, the possibility of choice at the end of life appears as an attempt to restore the initial lack.
The philosophical concept of freedom is not only freedom of action, but freedom of self-determination. If man did not determine his entry into the world, then the claim to self-determination at the exit can be considered a logical consequence. It is the only moment when man exercises absolute sovereignty over the fact of his existence — something he was deprived of at the beginning.
According to Kantian ethics, man is not a means but an end. Dignity is linked to the autonomy of the will. When pain, prolonged dependence, or loss of meaning destroy autonomy, the ability to choose the end appears as a defense of dignity, not as a denial of life.
Here comes the essence of my reasoning: the Tragic is not that man wants to die; the Tragic is that he could never choose whether to live. From the moment the Tragic embodies the impossibility of avoiding existence, the possibility of choosing the exit becomes a form of transforming the Tragic into action — something we also see in the great heroes of ancient tragedy: Ajax, Oedipus at Colonus, and even Antigone, do not seek death as a technical solution, but as a demarcation in the face of a dead end that deprives them of autonomy.
Beckett's heroes want to leave, to move, but they cannot. Escape is postponed indefinitely. Existence is a static mechanism that denies man, just like Godot who never comes. In this immobility, the possibility of choosing the end takes on a different tone: it is not an impulse, but a logical reaction to a situation where life offers no way out. It is the opposite of passive waiting. It is the denial of waiting. In Beckett's universe, such a choice would perhaps be the only "act", since everything else is repetition. But even there, in his empty and barren stage, this possibility does not exist.
In many contemporary philosophical discussions on euthanasia, the central issue is the right to bodily self-determination. The body is given to us without our choosing it. Disease, pain, decay catalyze this relationship. The ability to choose the end is not about life “as a value in itself,” but the right over the body itself; the right not to be slaves to a situation we did not choose.
The argument “I did not choose to be born” becomes political when it is transformed into a demand for institutional recognition of the right to a dignified exit. The conflict here is between: collective moral perceptions (religion, social norms) and individual autonomy. The history of humanity is the history of a continuous claim for individual freedom against social imposition; euthanasia is one of the most extreme forms of this demand. On a philosophical level, the argument is coherent. But philosophy does not specialize in application — only in foundation.
