 |
Η ιστορική ρήση της Θάτσερ ότι «αυτό που λέμε 'κοινωνία' δεν υπάρχει» αποκτά νέα διάσταση όταν τη δούμε μέσα από τον φακό της ταινίας The Iron Lady (2011), όπου η Μέριλ Στριπ την υποδύεται υπό τη σκηνοθεσία της Φιλίντα Λόιντ. Εκεί, η πολιτική πραγματικότητα προσομοιώνεται: η Στριπ δεν είναι η Θάτσερ, αλλά η αναπαράσταση της Θάτσερ, όπως η Θάτσερ πολιτικά αναπαριστά την κοινωνία ως απουσία. Η προσομοίωση γίνεται πολλαπλή: πολιτική, κοινωνία και η ίδια η εικόνα της Θάτσερ κυκλοφορούν ως σημεία και αναπαραστάσεις, ενισχύοντας την υπερπραγματικότητα που περιγράφει ο Μποντριγιάρ. Η ταινία δείχνει ότι ακόμη και οι «ιστορικές προσωπικότητες» γίνονται αντικείμενα κυκλοφορίας σημείων, πριν ή χωρίς να χρειαστεί να «πράξουν» στο επίπεδο της πραγματικής κοινωνικής δράσης, ακόμα και μετά τον βίο τους. Από την αρχή της ταινίας, η Θάτσερ εμφανίζεται μόνη, απομονωμένη, ζώντας μέσα στις μνήμες και τις αναπαραστάσεις της δόξας της, ενώ η ζωντανή κοινωνική πραγματικότητα έχει παρέλθει. Αυτό που παρατηρούμε εμείς — και το συνδέουμε με τον Μποντριγιάρ — είναι ότι η πολιτική και η κοινωνία έχουν ήδη ενσωματωθεί ως σήματα και σημεία. Η Θάτσερ «ζει» μόνο μέσα σε αυτά τα σήματα, όπως οι μάζες που απορροφώνται στις ροές, χάνουν κάθε αίσθηση συλλογικού σώματος και ζουν εντός υπερπραγματικότητας. Η μοναξιά της Θάτσερ είναι υπερπραγματική: η ζωή της πολιτικής προσωπικότητας συνεχίζεται ως εικόνα και αφήγηση, ενώ οι πραγματικές κοινωνικές σχέσεις έχουν αντικατασταθεί από σήματα, κυκλοφορία σημείων και προσομοιωμένες συνέπειες. |
Η κοινωνία που νομίζουμε ότι γνωρίζουμε δεν υπάρχει πλέον με την παραδοσιακή έννοια. Ο Ζαν Μποντριγιάρ (1929-2007) επισημαίνει ότι το σύστημα δεν παράγει πλέον κοινωνίες, αλλά μάζες: συλλογικά υποκείμενα που έχουν διαλυθεί και παραμένουν παθητικά, παραδομένα στις ροές σημείων και εικόνων. Τα άτομα παρακολουθούν, καταναλώνουν και συμμετέχουν με τη μορφή εικόνας, ενώ η ίδια τους η συμμετοχή δεν συγκροτεί δεσμούς ή συλλογικότητα. Η συναίνεση και η δημοκρατία αναπαριστάνονται, η εξουσία εμφανίζεται χωρίς να ενεργεί, και οι πολιτικές διαδικασίες λειτουργούν ως θέαμα, όχι ως ζωντανό πεδίο διαπραγμάτευσης και δράσης. Το κοινωνικό εμφανίζεται μόνο μέσω της κυκλοφορίας σημείων και εικόνων.
Η ιστορική ρήση της Θάτσερ (1925-2013) ότι «αυτό που λέμε 'κοινωνία' δεν υπάρχει» συνοψίζει σε πολιτικό επίπεδο μια πραγματικότητα που ο Μποντριγιάρ αναλύει θεωρητικά. Η Θάτσερ δεν έκανε την παρατήρηση από θεωρητική ανησυχία ή κριτική ανάλυση. Την έκανε ως πολιτικός, από πρακτική σκοπιά, για να νομιμοποιήσει τις πολιτικές της επιλογές. Η φράση της δεν είναι φιλοσοφική διαπίστωση, αλλά ρητορικό εργαλείο: υποδηλώνει ότι η κοινωνία δεν είναι ανεξάρτητο σώμα που μπορεί να απαιτήσει ή να περιορίσει πολιτική δράση. Η πολιτική στρατηγική της στηριζόταν στην υποκατάσταση της συλλογικής δράσης από το κράτος και την αγορά, δηλαδή σε μια κοινωνία όπου η ατομική πρωτοβουλία και η αγορά καθορίζουν τις συνέπειες, και όχι η συλλογική βούληση. Στην ουσία, η Θάτσερ παρατηρεί «πρακτικά» το κενό που ο Μποντριγιάρ αναλύει θεωρητικά. Δεν είναι ότι συμφωνεί μαζί του ή συμμερίζεται την ανησυχία του για υπερπραγματικότητα και μάζες. Απλώς αναγνωρίζει το ίδιο φαινόμενο με πολιτική σκοπιμότητα.
Η Ιστορία, κατά τον Μποντριγιάρ, δεν ανοίγει πλέον χρόνο με κεφαλαίο Ι. Οι απειλές, οι πόλεμοι, οι οικονομικές κυρώσεις και οι πολιτικές αποφάσεις παράγουν πραγματικές συνέπειες, αλλά ενσωματώνονται σε σενάρια και υπερπραγματικά σημεία πριν καν συμβούν. Όλα αυτά τα γεγονότα ενσωματώνονται στην κυκλοφορία των σημείων και εικόνων και κυκλοφορούν ως θέαμα, έτσι ώστε η Ιστορία να εμφανίζεται ως παροδικό γεγονός. Η αποτροπή του πραγματικού διασφαλίζει ότι τίποτα δεν θα ξεφύγει από τον έλεγχο των σημείων και ότι οι συνέπειες θα υπάρξουν, αλλά χωρίς να ανατρέπουν την κυκλοφορία του θεάματος.
Οι μάζες, σε αυτό το πλαίσιο, δεν είναι συλλογικό υποκείμενο αλλά επιφάνεια απορρόφησης. Δεν αντιδρούν οργανωμένα και δεν συνδιαμορφώνουν τα γεγονότα, αλλα καταπίνουν τα σήματα και τα σενάρια που τους προσφέρονται, κορεσμένες και στοκαρισμένες. Η κοινωνικότητα τερματίζεται, η κοινωνικότητα αντικαθίσταται από την υπερ-ενημέρωση και τη διαρκή έκθεση σε εικόνες και πληροφορίες. Το «εμείς» διαλύεται, μένει μόνο η μάζα που παραμένει παθητική αλλά συνεχώς ενσωματωμένη στο σύστημα σημείων και εικόνων.
Η δημοκρατία λειτουργεί με τον ίδιο τρόπο. Με τον όρο «δημοκρατία-προσωπείο» έχουμε περιγράψει την κατάσταση όπου η δημοκρατία αναπαριστάνεται ως συμμετοχή χωρίς ουσιαστικό κοινωνικό περιεχόμενο. Η εξουσία δεν ασκείται με παραδοσιακό τρόπο. Απουσιάζει ως πράξη. Οι πολιτικές διαδικασίες, οι εκλογές, οι δημοσκοπήσεις και οι δημόσιες συζητήσεις είναι κυκλοφορία σημείων και αναπαραστάσεων που αναστέλλει την Ιστορία και ενσωματώνει τις συνέπειες πριν καν συμβούν.
Ωστόσο, πρέπει να αποφευχθεί κάθε παρερμηνεία τέτοιων αναλύσεων. Οι συνέπειες παραμένουν υπαρκτές. Ο πόλεμος σκοτώνει, οι πολιτικές αποφάσεις επηρεάζουν ζωές, οι οικονομικές κυρώσεις δημιουργούν φτώχεια και αναστάτωση. Ο Μποντριγιάρ δεν αρνείται την πραγματικότητα των αποτελεσμάτων, αλλά επισημαίνει ότι δεν συγκροτούν πλέον το κοινωνικό σώμα που θα μπορούσε να τις νοηματοδοτήσει. Τα γεγονότα περνούν πρώτα από το επίπεδο των σημείων και εικόνων πριν γίνουν γεγονός. Η κοινωνία υπάρχει μόνο ως κυκλοφορία σημείων και εικόνων, και η πραγματικότητα των συνεπειών ενσωματώνεται στο θέαμα, στην υπερπραγματικότητα και στην αποτροπή του πραγματικού.
Στο τέλος, η απάντηση στο ερώτημα «υπάρχει κοινωνία;» είναι αμφίσημη. Υπάρχει ως κυκλοφορία σημείων και εικόνων, ως θέαμα και αναπαράσταση, αλλά έχει διαλυθεί ως συλλογικό υποκείμενο που θα μπορούσε να νοηματοδοτήσει και να επηρεάσει τα γεγονότα με ουσιαστικό τρόπο. Οι μάζες, οι ροές, το στοκάρισμα/αποθεματοποίηση, η έννοια της «δημοκρατίας-προσωπείου» και η αποτροπή του πραγματικού συνθέτουν έναν κόσμο όπου η κοινωνία αναπαριστάνεται, ενώ οι πραγματικές συνέπειες συνεχίζουν να υφίστανται χωρίς να συγκροτούν πλέον Ιστορία.
Γλωσσάρι βασικών όρων του Μποντριγιάρ
Σημείο (signe): Βασική μονάδα νοήματος που κυκλοφορεί ανεξάρτητα από γεγονότα και δράση, και η κυκλοφορία του καθορίζει την υπερπραγματικότητα.
Υπερπραγματικότητα (hyperréalité): Το καθεστώς όπου οι αναπαραστάσεις προηγούνται ή αντικαθιστούν την ίδια την πραγματικότητα, παράγοντας συνέπειες χωρίς να απαιτείται η ύπαρξη των γεγονότων στην καθαρή τους μορφή.
Μάζα (masse): Συλλογικότητα χωρίς κοινωνικό σώμα, απορροφημένη στις ροές σημείων και εικόνων, παθητική και αδυνατώντας να συγκροτήσει κοινωνική δράση.
Στοκάρισμα/Αποθεματοποίηση (stockage/mise en réserve): Διαδικασία συγκέντρωσης και ενσωμάτωσης σημείων, εικόνων και πληροφοριών πριν γίνουν γεγονός.
Αποτροπή του πραγματικού (prévention du réel): Η λειτουργία των σημείων που ενσωματώνει συνέπειες και αποτρέπει την ανεξέλεγκτη εμφάνιση του γεγονότος.
Δημοκρατία-προσωπείο: Δικός μας όρος για να περιγράψουμε την κατάσταση όπου η δημοκρατία παριστάνεται ως συμμετοχή χωρίς ουσιαστικό κοινωνικό περιεχόμενο, αναπαράγοντας την κυκλοφορία των σημείων χωρίς συλλογικό υποκείμενο.
January 23, 2026
Does society exist?
 |
In The Bombourd Phenomenon (1973), Baudrillard describes the flows of masses in the Bombourd hypermarket, almost like a liquid, uncontrollable body. The chilling depiction of these mass movements evokes the vomitoria of Roman theaters (from the Latin vomere, meaning “to spew”), the passageways that spewed crowds at the end of spectacles. |
The society we think we know no longer exists in the traditional sense. Jean Baudrillard (1929-2007) points out that the system no longer produces societies, but masses: collective subjects that have dissolved and remain passive, surrendered to the flows of signs and images. People watch, consume and participate in the form of images, while their participation itself does not constitute bonds or collectivity. Consensus and democracy are represented, power appears without acting, and political processes function as a spectacle, not as a living field of negotiation and action. The social appears only through the circulation of signs and images.
Thatcher's (1925-2013) historic dictum that "what we call 'society' does not exist" summarizes at a political level a reality that Baudrillard analyzes theoretically. Thatcher did not make the observation out of theoretical concern or critical analysis. She made it as a politician, from a practical point of view, to legitimize her political choices. Her phrase is not a philosophical statement, but a rhetorical device: it suggests that society is not an independent body that can demand or limit political action. Her political strategy was based on the substitution of collective action by the state and the market, that is, in a society where individual initiative and the market determine consequences, and not the collective will. In essence, Thatcher observes "practically" the void that Baudrillard analyzes theoretically. It is not that she agrees with him or shares his concern about hyperreality and masses. It simply recognizes the same phenomenon with political expediency.
History, according to Baudrillard, no longer opens time with a capital I. Threats, wars, economic sanctions, and political decisions produce real consequences, but they are incorporated into scenarios and surreal signs before they even happen. All these events are incorporated into the circulation of signs and images and circulate as a spectacle, so that History appears as a transitory event. The prevention of the real ensures that nothing escapes the control of the signs and that the consequences will exist, but without upsetting the circulation of the spectacle.
The masses, in this context, are not a collective subject but a surface of absorption. They do not react in an organized manner and do not co-shape events, but swallow the signals and scenarios offered to them, saturated and stocked. Sociability is terminated, sociability is replaced by over-information and constant exposure to images and information. The “we” dissolves, only the mass remains, which remains passive but constantly integrated into the system of signs and images.
Democracy works in the same way. With the term “democracy-facade” we have described the situation where democracy is represented as participation without substantial social content. Power is not exercised in a traditional way. It is absent as an act. Political processes, elections, polls and public debates are a circulation of signs and representations that suspends History and incorporates consequences before they even happen.
However, any misinterpretation of such analyses must be avoided. The consequences remain. War kills, political decisions affect lives, economic sanctions create poverty and disruption. Baudrillard does not deny the reality of the effects, but points out that they no longer constitute the social body that could give them meaning. Events first pass through the level of signs and images before becoming facts. Society exists only as a circulation of signs and images, and the reality of the consequences is embodied in the spectacle, in the hyperreality and in the aversion of the real.
In the end, the answer to the question “does society exist?” is ambiguous. It exists as a circulation of signs and images, as a spectacle and a representation, but it has dissolved as a collective subject that could give meaning to and influence events in a substantial way. The masses, the flows, the storage/preservation, the concept of “democracy-mask” and the prevention of the real compose a world where society is represented, while the real consequences continue to exist without constituting History anymore.
Baudrillard's Glossary of Key Terms
Sign (signe): Basic unit of meaning that circulates independently of events and action, and its circulation determines hyperreality.
Hyperreality (hyperréalité): The regime where representations precede or replace reality itself, producing consequences without requiring the existence of the facts in their pure form.
Mass: A collectivity without a social body, absorbed in the flows of signs and images, passive and unable to organize social action.
Storage/Preservation (stockage/mise en réserve): Process of gathering and integrating signs, images, and information before they become an event.
Prevention of the real (prévention du réel): The function of signs that incorporates consequences and prevents the uncontrolled occurrence of the event.
Democracy-mask: Our term to describe the situation where democracy is represented as participation without substantial social content, reproducing the circulation of signs without a collective subject.
