 |
Στην πρώτη φωτογραφία (επάνω), ο χειριστής εμφανίζεται απροκάλυπτα μπροστά στα νήπια, κινώντας την κούκλα και φανερώνοντας τη λειτουργία της σκηνής. Δεν πρόκειται απλώς για επίδειξη τεχνικής. Εδώ η ψευδαίσθηση της «μαριονέτας» διαλύεται με τρόπο που διδάσκει το βλέμμα και τη συνείδηση: βλέπουμε ότι η κίνηση και η φωνή δεν ανήκουν στη «μαριονέτα», αλλά σε εκείνον που ελέγχει τα νήματα. Στη δεύτερη φωτογραφία, νήπιο παίρνει τη θέση του χειριστή και παρουσιάζει τη δική του παράσταση για τα υπόλοιπα παιδιά. Με αυτόν τον τρόπο, το κουκλοθέατρο μετατρέπεται σε σχολείο εξουσίας και γνώσης: δεν βλέπουμε μόνο τι κρύβεται πίσω από τη σκηνή, αλλά και πώς μπορούμε εμείς οι ίδιοι να γίνουμε εκείνοι που κινούν τα νήματα, μια μάθηση που, σε μεταφορικό επίπεδο, δεν αφορά μόνο το παιχνίδι αλλά και τη δυνατότητα να κατανοούμε και να χειριζόμαστε σχέσεις επιρροής και εξουσίας στον κόσμο γύρω μας. |
Η υπόθεση της φερόμενης απαγωγής του Νικολάς Μαδούρο αποκαλύπτει ξανά με δραματικό τρόπο τη σύγχρονη πραγματικότητα της εξουσίας και των διεθνών σχέσεων. Δεν πρόκειται μόνο για προσωπικές πολιτικές επιλογές ή για τη νομιμότητα της εκλεγμένης ηγεσίας, αλλα για την ωμή διαπίστωση ότι η εξουσία καθορίζεται συχνά από εκείνους που διαθέτουν τη δύναμη να την επιβάλλουν.
Ακόμη και η εκλογή «αρεστών» ή «βολικών» πολιτικών υπόκειται σε άτυπους μηχανισμούς ελέγχου: μέσω στρατηγικών συμφερόντων, οικονομικών πιέσεων και πολιτικής επιρροής, οι υπερδυνάμεις καθορίζουν ποιοι ηγέτες θα μπορέσουν να διατηρήσουν την κυριαρχία τους και ποιοι θα υποστούν βίαιες ή εξωθεσμικές ενέργειες. Η θέση του Θρασύμαχου στην Πολιτεία του Πλάτωνα ότι «το δίκαιο είναι το συμφέρον του ισχυρότερου» επιβεβαιώνεται στην πράξη. Ωστόσο, ο Σωκράτης υπενθυμίζει ότι η ταύτιση του δικαίου με την ισχύ μετατρέπει το δίκαιο σε εργαλείο των ισχυρών, αφαιρώντας την κανονιστική του αξία.
Στην εποχή μας, λοιπόν, η διαχείριση της εξουσίας δεν κρύβεται πια. Βλέπουμε απροκάλυπτα όχι μόνο τη «μαριονέτα», τον ...εκλεγμένο ηγέτη, αλλά και τον χειριστή πίσω και πάνω από τα νήματα, τις υπερδυνάμεις που καθοδηγούν τις εξελίξεις ελέγχοντας ποιος θα παραμείνει στη θέση του και ποιος θα ανατραπεί.
Η μεταφορά του κουκλοθεάτρου είναι εξαιρετικά διδακτική και χρήσιμη. Η κούκλα φαίνεται να κινείται μόνη της, όμως πίσω της βρίσκεται ο χειριστής που καθορίζει κάθε κίνηση και κάθε φωνή. Μάλιστα, η εμπειρία αυτή είναι ζωντανή ήδη από το νηπιαγωγείο, αν όχι νωρίτερα, γι' αυτό επικαλούμαι το προσωπικό μου βίωμα. Καθισμένος στην πρώτη σειρά, παρακολουθούσα τη γαντόκουκλα να μιλά και να κινείται χωρίς να καταλαβαίνω ποιος την χειριζόταν. Η μία εκ των νηπιαγωγών αποχωρούσε από την αίθουσα δήθεν για να φροντίσει τον κήπο και πίσω από τη σκηνή έδινε παράσταση με φωνή αλλοιωμένη και κίνηση επιδέξια. Τη μαγεία έλυσα στην τελευταία παράσταση της χρονιάς, όταν άδραξα την ευκαιρία να ανοίξω την πόρτα του μυστικού δωματίου και να δω τη νηπιαγωγό να κινεί την κούκλα.
Σήμερα, η εκπαιδευτική πρακτική στο κουκλοθέατρο είναι σαφώς πιο διαφανής και συμμετοχική. Το νήπιο μπορεί να παίρνει τη θέση του χειριστή και να παρουσιάζει τη δική του παράσταση για τα άλλα παιδιά. Η μάθηση δεν περιορίζεται στη θέαση. Τα παιδιά διδάσκονται να γίνονται χειριστές ή «μαριονέτες», να κατανοούν πώς δημιουργείται η ψευδαίσθηση και πώς αυτή μπορεί να καθοδηγεί τη δράση. Η εκπαιδευτική διαδικασία αποκαλύπτει νωρίς τους μηχανισμούς και ταυτόχρονα προετοιμάζει τους μαθητές να συμμετέχουν σε αυτούς, είτε ως χειριστές είτε ως «μαριονέτες». Η γνώση και η εξουσία διδάσκονται μαζί, όπως και στην πολιτική σκηνή: η ικανότητα να βλέπεις τα νήματα και να τα κινείς καθορίζει ποιος έχει δύναμη και ποιος υπακούει σε αυτήν.
Το δίδαγμα είναι σαφές! Όπου η εκλεγμένη ηγεσία δεν μπορεί να γίνει «μαριονέτα» των ισχυρών, εφαρμόζονται άλλες μέθοδοι για να επιβληθεί η βούληση των ισχυρών. Στην πολιτική όπως και στην εκπαίδευση, η γνώση μετατρέπεται σε εργαλείο εξουσίας, η παρατήρηση των μηχανισμών δεν αρκεί χωρίς δυνατότητα χειρισμού ή αντίστασης. Η παιδική εμπειρία του κουκλοθεάτρου αναδεικνύει αυτή τη διπλή λειτουργία: μαθαίνουμε να βλέπουμε την ψευδαίσθηση και ταυτόχρονα να γινόμαστε μέρος της, είτε ως «μαριονέτες» είτε ως χειριστές. Η διεθνής πολιτική, όπως η εκπαίδευση, απαιτεί κατανόηση και συμμετοχή. Η γνώση χωρίς κριτική επάρκεια μπορεί να μετατρέψει τον παρατηρητή σε παθητικό αντικείμενο εξουσίας. Το δίδαγμα της εποχής μας είναι επομένως διττό: η αποκάλυψη των μηχανισμών και η εκπαίδευση στη χειραγώγηση είναι ταυτόχρονα εργαλείο αντίστασης και μέσο επιβολής! Κανένας, ούτε κράτος ή ηγέτης, δεν πρέπει να υποκύπτει στο δίκαιο του ισχυρού, και όπως στο κουκλοθέατρο, η διαφορά ανάμεσα στη «μαριονέτα» και τον χειριστή καθορίζει ποιος κινεί τα νήματα και ποιος υπακούει σε αυτά.
ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ
Όταν άνοιξα την πόρτα...
Θυμάμαι σαν να ήταν χθες το πρώτο μου μάθημα στο κουκλοθέατρο του νηπιαγωγείου. Καθισμένος στην πρώτη σειρά, παρακολουθούσα τις γαντόκουκλες να κινούνται και να μιλούν, χωρίς να μπορώ να καταλάβω πώς γινόταν αυτό. Η παράσταση φαινόταν μαγική! Οι κούκλες ζωντάνευαν μόνες τους, και εγώ ήμουν εντελώς απορροφημένος από τη φαντασία και την ψευδαίσθηση. Φανταζόμουν συνήθως κάποιον μηχανισμό στο εσωτερικό τους, αλλά όχι ανθρώπινο χέρι...
Η μία εκ των νηπιαγωγών αποχωρούσε συχνά από την αίθουσα, λέγοντας ότι έπρεπε να φροντίσει τον κήπο ή να εκτελέσει κάποιο άλλο καθήκον. Πίσω από τη σκηνή, όμως, η φωνή της αλλοιωνόταν με τρόπο τόσο επιδέξιο που η παράσταση φαινόταν ανεξάρτητη από εκείνη. Η μαγεία ήταν πλήρης, αλλά η περιέργειά μου άρχισε να ξυπνάει. Ένιωθα ότι κάτι κρυβόταν, κάτι που δεν μπορούσα να δώ. Προσπαθούσα να λύσω το μυστήριο, να καταλάβω τι κινούσε τις κούκλες, αλλά η λογική μου, ακόμα μικρή και άπειρη, δεν ήταν αρκετή.
Ώσπου ήρθε η στιγμή που ξεπέρασα τα όρια. Κάτι μέσα μου με ώθησε να ανοίξω την πόρτα του μυστικού δωματίου. Δεν ήξερα τι θα βρω. Η ανακάλυψη ήταν δική μου, προσωπική και μοναδική. Εκεί, μπροστά στα μάτια μου, η νηπιαγωγός κινούσε τις γαντόκουκλες με κάθε λεπτομέρεια: κάθε κίνηση, κάθε φωνή, κάθε λεπτή χειρονομία. Η μαγεία χάθηκε, αλλά η αποκάλυψη έφερε μια νέα δύναμη: την κατανόηση του μηχανισμού, τη συνειδητοποίηση ότι η δράση δεν είναι ποτέ αυτόνομη, αλλά καθοδηγείται από κάποιον.
Δεν ξέρω τι βιώσαν τα υπόλοιπα νήπια. Ίσως δεν είχαν παρατηρήσει ποτέ τον χειριστή, ίσως η ψευδαίσθηση να παρέμενε για εκείνα άθικτη. Αυτή η αβεβαιότητα έκανε την εμπειρία μου ακόμη πιο προσωπική. Η παρατήρηση, η περιέργεια και η τόλμη να ξεπεράσω τα όρια με έκαναν ενεργό συμμετέχοντα, όχι απλό θεατή.
Σήμερα βλέπω καθαρά ότι αυτό το μικρό παιδικό μάθημα είχε βαθιά παιδαγωγική σημασία. Η διαδικασία δεν ήταν απλώς η αποκάλυψη του χειριστή, αλλά η ενεργοποίηση της περιέργειας, η εκπαίδευση στην παρατήρηση και η ενθάρρυνση να συμμετέχεις. Με ώθησαν να αναλάβω δράση, να δω τον μηχανισμό με τα δικά μου μάτια, και ταυτόχρονα μου έμαθαν ότι η γνώση δεν έρχεται παθητικά. Κατακτιέται.
Αυτή η παιδική εμπειρία με το κουκλοθέατρο και η προσωπική ανακάλυψη του μηχανισμού με δίδαξαν κάτι πολύ σημαντικό για την παιδαγωγική: η περιέργεια και η ενεργητική συμμετοχή είναι θεμέλια της μάθησης. Το 2016, όταν προσκλήθηκα να δώσω διάλεξη σε ένα νηπιαγωγείο της Αθήνας, είδα αυτή την αρχή να παίρνει σάρκα και οστά. Η προετοιμασία των νηπίων και η ωριμότητα των ερωτήσεων που δέχτηκα με έκαναν να αισθάνομαι πως μιλώ σε ακροατήριο φοιτητών θεατρολογίας και όχι σε νήπια. Τα παιδιά δεν ήταν πλέον μόνο θεατές· συμμετείχαν ενεργά, αναρωτιούνταν, παρατηρούσαν και αμφισβητούσαν, όπως ακριβώς είχα κάνει εγώ κάποτε, όταν άνοιξα την πόρτα του μυστικού δωματίου.
Η εμπειρία αυτή έχει σαφή αντιστοιχία με τον κόσμο των ενηλίκων και την πολιτική σκηνή. Όπως στην παιδική παράσταση, όπου η κούκλα φαίνεται να κινείται μόνη της αλλά πίσω της υπάρχει ο χειριστής, έτσι και η εξουσία δεν είναι ποτέ πλήρως διαφανής. Κάποιοι ηγέτες, ακόμη και εκλεγμένοι, μπορεί να είναι «μαριονέτες» υπερδυνάμεων που καθορίζουν τις εξελίξεις, ενώ οι πολίτες και οι παρατηρητές καλούνται να δουν τα νήματα και να κατανοήσουν ποιος έχει τη δύναμη. Η παιδική εμπειρία του κουκλοθεάτρου με δίδαξε ότι η ενεργητική παρατήρηση, η τόλμη να ξεπερνάς τα όρια και η κατανόηση των μηχανισμών είναι οι βασικές δεξιότητες που μας προστατεύουν από την παθητική υπακοή και μας δίνουν δύναμη να συμμετέχουμε συνειδητά.
Η αποκάλυψη αυτή δεν ήταν απώλεια, αλλά ένα πρώτο μάθημα κριτικής σκέψης, αυτονομίας και συμμετοχής. Με δίδαξε ότι η γνώση, η παρατήρηση και η ικανότητα να βλέπεις πίσω από την ψευδαίσθηση δεν είναι μόνο παιδαγωγικά εργαλεία, αλλά και μέσα εξουσίας. Στο κουκλοθέατρο, όπως και στη ζωή, η διαφορά ανάμεσα στη «μαριονέτα» και τον χειριστή καθορίζει ποιος κινεί τα νήματα και ποιος υπακούει σε αυτά. Και αυτή η επίγνωση, το να ξέρεις πώς λειτουργούν τα νήματα και να έχεις το θάρρος να τα δεις, είναι το πρώτο βήμα για να μην είσαι ποτέ απλώς μια μαριονέτα.
Η ανοιχτή πόρτα
Ο Πίτερ Μπρουκ, στο βιβλίο του The Open Door (1993), αναδεικνύει το θέατρο ως έναν χώρο ανοιχτό, όπου η παράσταση δεν περιορίζεται σε προκαθορισμένες μορφές ή ρόλους, αλλά προσκαλεί τον θεατή σε ενεργή συμμετοχή και αμφίδρομη επικοινωνία. Η «ανοιχτή πόρτα» είναι μεταφορά για την πρόσβαση στη γνώση, την ελευθερία της έκφρασης και την εμπειρία της δημιουργίας -μια πρόκληση να παρατηρήσεις, να ρωτήσεις και να δράσεις, ξεπερνώντας την παθητική θέαση.
Η προσωπική μου εμπειρία στο νηπιαγωγείο αναδεικνύει την ίδια αρχή με ζωντανό τρόπο. Καθισμένος στην πρώτη σειρά, παρακολουθούσα τις γαντόκουκλες να μιλούν και να κινούνται. Η ψευδαίσθηση ήταν πλήρης, μέχρι τη στιγμή που τόλμησα να ανοίξω την πόρτα του μυστικού δωματίου και να δω τον χειριστή. Η πόρτα δεν ήταν ανοιχτή! Έπρεπε να την ανοίξω εγώ. Το άνοιγμα αυτό δεν ήταν μόνο αποκάλυψη του μηχανισμού, αλλά πράξη ενεργητικής συμμετοχής και μάθησης: έπαψα να είμαι απλός παρατηρητής και έγινα μέρος της διαδικασίας, κατανοώντας τη λειτουργία της μαριονέτας και του χειριστή.
Πολύ αργότερα, κατά τις θεατρολογικές μου σπουδές (1993–1997) ασχολήθηκα ερευνητικά με το θέατρο του Μπρουκ και διάβασα το πρωτότυπο The Open Door. Αυτή η εμπειρία αποτέλεσε ακόμη μια σημαντική «πόρτα» που άνοιξα στη ζωή μου. Όπως στο παιδικό κουκλοθέατρο, έτσι και τότε η πόρτα αυτή δεν ήταν απλώς συμβολική: με εισήγαγε σε έναν κόσμο θεωρίας και δημιουργικής σκέψης, όπου η παρατήρηση, η συμμετοχή και η κατανόηση των μηχανισμών είναι ουσία του θεάτρου και της ζωής.
Η αναλογία είναι σαφής: η πρώτη πόρτα ήταν η παιδική αποκάλυψη του χειριστή της γαντόκουκλας, που με δίδαξε την αξία της ενεργητικής συμμετοχής. Η άλλη ήταν η ανοιχτή πόρτα του Μπρουκ, που με εισήγαγε στη θεωρητική σκέψη και τη δυνατότητα να κατανοώ σε βάθος τη θεατρική δημιουργία και τη ζωή. Και στις δύο περιπτώσεις, η εμπειρία αποκαλύπτει τον μηχανισμό και ταυτόχρονα διδάσκει πώς η γνώση μπορεί να γίνει εργαλείο δράσης και δημιουργίας.
Το κεντρικό δίδαγμα είναι η τόλμη να ανοίξεις την πόρτα, ακόμα κι αν δεν είναι ανοιχτή. Σε όλες τις περιπτώσεις -παιδικό (κουκλο)θέατρο, σύγχρονη παιδαγωγική ή μελέτη του θεάτρου- η πράξη αυτή καθορίζει ποιος παραμένει απλός παρατηρητής, ποιος γίνεται χειριστής και ποιος μαθαίνει να κατανοεί και να συμμετέχει ενεργά στους μηχανισμούς που κινούν τα νήματα. Η «ανοιχτή πόρτα» γίνεται έτσι μεταφορά για τη μάθηση, τη δημιουργία και την κατανόηση της εξουσίας σε κάθε επίπεδο της ζωής και της τέχνης.
January 03, 2026
Manipulators and "puppets": the lesson of the powerful in politics and education
The alleged kidnapping of Nicolas Maduro dramatically reveals once again the contemporary reality of power and international relations. It is not just about personal political choices or the legitimacy of elected leadership, but the stark realization that power is often determined by those who have the power to impose it.
Even the election of “liked” or “convenient” politicians is subject to informal mechanisms of control: through strategic interests, economic pressures and political influence, superpowers determine which leaders will be able to maintain their dominance and which will be subjected to violent or extra-institutional actions. Thrasymachus’s position in Plato’s Republic that “law is the interest of the strongest” is confirmed in practice. However, Socrates reminds us that the identification of law with power turns law into a tool of the powerful, removing its normative value.
In our time, then, the management of power is no longer hidden. We openly see not only the "puppet", the ...elected leader, but also the operator behind and above the strings, the superpowers that guide developments by controlling who will remain in place and who will be overthrown.
The puppet theater metaphor is extremely instructive and useful. The puppet seems to move on its own, but behind it is the operator who determines every movement and every voice. In fact, this experience is vivid since kindergarten, if not earlier, which is why I invoke my personal experience. Sitting in the front row, I watched the hand puppet speak and move without understanding who was operating it. One of the kindergarten teachers would leave the hall ostensibly to take care of the garden and from behind the stage she would give a performance with a distorted voice and skillful movement. I unleashed the magic in the last performance of the year, when I seized the opportunity to open the door of the secret room and see the kindergarten teacher moving the puppet.
Today, educational practice in puppetry is clearly more transparent and participatory. The toddler can take the place of the operator and present his own performance for the other children. Learning is not limited to watching. Children are taught to become operators or puppets, to understand how the illusion is created and how it can guide action. The educational process reveals the mechanisms early on and at the same time prepares students to participate in them, either as operators or puppets. Knowledge and power are taught together, as in the political arena: the ability to see the strings and pull them determines who has power and who obeys it.
The lesson is clear! Where elected leadership cannot become a "puppet" of the powerful, other methods are applied to impose the will of the powerful. In politics as in education, knowledge is transformed into a tool of power, the observation of mechanisms is not enough without the ability to manipulate or resist. The childhood experience of puppetry highlights this dual function: we learn to see the illusion and at the same time become part of it, either as "puppets" or as manipulators. International politics, like education, requires understanding and participation. Knowledge without critical competence can transform the observer into a passive object of power. The lesson of our time is therefore twofold: the revelation of mechanisms and training in manipulation are both a tool of resistance and a means of imposition! No one, neither state nor leader, should submit to the law of the strong, and as in puppetry, the difference between the "puppet" and the operator determines who pulls the strings and who obeys them.
ANNEX
When I opened the door...
I remember my first lesson in the kindergarten puppet theater as if it were yesterday. Sitting in the front row, I watched the hand puppets move and talk, without being able to understand how this was done. The performance seemed magical! The puppets came to life on their own, and I was completely absorbed in the imagination and illusion. I usually imagined some mechanism inside them, but not a human hand...
One of the kindergarten teachers often left the room, saying that she had to take care of the garden or perform some other task. Backstage, however, her voice was so skillfully altered that the performance seemed independent of her. The magic was complete, but my curiosity began to awaken. I felt that something was hidden, something I could not see. I tried to solve the mystery, to understand what was moving the puppets, but my logic, still young and inexperienced, was not enough.
Until the moment came when I crossed the line. Something inside me pushed me to open the door of the secret room. I didn't know what I would find. The discovery was mine, personal and unique. There, before my eyes, the kindergarten teacher was moving the hand puppets in every detail: every movement, every voice, every subtle gesture. The magic was lost, but the revelation brought a new power: the understanding of the mechanism, the realization that action is never autonomous, but is guided by someone.
I don't know what the other toddlers experienced. Maybe they had never observed the operator, maybe the illusion remained intact for them. This uncertainty made my experience even more personal. Observation, curiosity, and the courage to push boundaries made me an active participant, not a mere spectator.
Today I see clearly that this little childhood lesson had a profound pedagogical significance. The process was not simply the revelation of the operator, but the activation of curiosity, the training in observation and the encouragement to participate. They pushed me to take action, to see the mechanism with my own eyes, and at the same time they taught me that knowledge does not come passively. It is conquered.
This childhood experience with puppetry and my personal discovery of the mechanism taught me something very important about pedagogy: curiosity and active participation are the foundations of learning. In 2016, when I was invited to give a lecture at a kindergarten in Athens, I saw this principle come to life. The preparation of the toddlers and the maturity of the questions I received made me feel like I was speaking to an audience of theater students and not toddlers. The children were no longer just spectators; they were actively participating, wondering, observing and questioning, just as I had once done when I opened the door to the secret room.
This experience has a clear correspondence with the adult world and the political scene. As in the children's play, where the puppet seems to move on its own but behind it there is the operator, so too is power never fully transparent. Some leaders, even elected ones, can be "puppets" of superpowers that determine developments, while citizens and observers are called upon to see the strings and understand who has the power. The childhood experience of puppetry taught me that active observation, the courage to cross boundaries and the understanding of mechanisms are the basic skills that protect us from passive obedience and give us the strength to participate consciously.
This revelation was not a loss, but a first lesson in critical thinking, autonomy and participation. It taught me that knowledge, observation and the ability to see behind the illusion are not only pedagogical tools, but also instruments of power. In puppetry, as in life, the difference between the “puppet” and the operator determines who pulls the strings and who obeys them. And this awareness, knowing how the strings work and having the courage to see them, is the first step to never being just a puppet.
The open door
Peter Brook, in his book The Open Door (1993), highlights theatre as an open space, where the performance is not limited to predetermined forms or roles, but invites the viewer to active participation and two-way communication. The “open door” is a metaphor for access to knowledge, freedom of expression and the experience of creation -a challenge to observe, question and act, going beyond passive viewing.
My own experience in kindergarten brings the same principle to life. Sitting in the front row, I watched the puppets talk and move. The illusion was complete, until the moment I dared to open the door of the secret room and see the operator. The door was not open! I had to open it myself. This opening was not only a revelation of the mechanism, but an act of active participation and learning: I ceased to be a simple observer and became part of the process, understanding the function of the puppet and the operator.
Much later, during my theatre studies (1993–1997), I researched Brook’s theatre and read the original The Open Door. This experience was another important “door” that I opened in my life. As in children’s puppet theatre, this door was not just symbolic: it introduced me to a world of theory and creative thinking, where observation, participation and understanding of mechanisms are the essence of theatre and life.
The analogy is clear: the first door was the childish revelation of the puppeteer, which taught me the value of active participation. The other was Brook's open door, which introduced me to theoretical thinking and the ability to understand theatre creation in depth. In both cases, experience reveals the mechanism and at the same time teaches how knowledge can become a tool for action and creation.
The central lesson is the courage to open the door, even if it is not open. In all cases - children's (puppet) theater, modern pedagogy or theater studies - this act determines who remains a simple observer, who becomes an operator and who learns to understand and actively participate in the mechanisms that pull the strings. The "open door" thus becomes a metaphor for learning, creation and understanding of power at every level of life and art.
