 |
| Η Καρυοφυλλιά Καραμπέτη στον ρόλο του Άμλετ στην προφητική παράσταση που σκηνοθέτησε η Μάγια Λυμπεροπούλου στο Δη.Πε.Θε. της Πάτρας το 2008. Η τραγωδία του Άμλετ αποκαλύπτει την ανθρώπινη συνθήκη στην πιο καθαρή της μορφή: την αφόρητη διαύγεια της αυτογνωσίας και την ομορφιά της αντίστασης μέσα στην απόγνωση. Στο βλέμμα του Άμλετ, το τραγικό μετατρέπεται σε οντολογική εμπειρία — σε αναμέτρηση με το κενό που κατοικεί στο βάθος της ύπαρξης. |
Η έννοια του Τραγικού είναι συνυφασμένη με τη γέννηση του ανθρώπινου στοχασμού. Από τον Αισχύλο ως τον Καμύ, το Τραγικό δεν είναι μια αισθητική κατηγορία, αλλά μια οντολογική εμπειρία — η επίγνωση ότι ο άνθρωπος υπάρχει μέσα σε έναν κόσμο που δεν του ανήκει, και ωστόσο οφείλει να πράξει, να σταθεί, να αντισταθεί.
Στην αρχαία Ελλάδα, το Τραγικό γεννήθηκε από τη σύγκρουση ανάμεσα στην ανθρώπινη βούληση και τη μοίρα. Οι τραγικοί ποιητές δεν περιγράφουν ήρωες που αποτυγχάνουν· περιγράφουν ανθρώπους που γνωρίζουν ότι θα αποτύχουν, αλλά επιλέγουν να σταθούν στο ύψος του πεπρωμένου τους. Ο Οιδίπους, γνωρίζοντας πια την αλήθεια, δεν αποστρέφει το βλέμμα — το αφαιρεί, για να δει με τον εσωτερικό νου. Ο Προμηθέας, δεμένος στον βράχο, δεν ζητά έλεος· υπερασπίζεται τη γνώση, ακόμη και μέσα στον πόνο. Το τραγικό, έτσι, δεν είναι η ήττα — είναι η επίγνωση μέσα στην ήττα. Και αυτή η επίγνωση θεμελιώνει την ελληνική σκέψη: τον άνθρωπο που στέκεται μεταξύ θεών και σκότους, γνωρίζοντας πως η δίκη των θεών δεν είναι πάντοτε ηθική, αλλά πάντοτε αναπόδραστη.
Με τους στοχαστές της Αναγέννησης και του Διαφωτισμού, το Τραγικό μετατοπίζεται από το πεδίο της μοίρας στο πεδίο της συνείδησης. Ο Σαίξπηρ δίνει στους ήρωές του ψυχή που σκέφτεται, αμφιβάλλει, φιλοσοφεί. Ο Άμλετ δεν χάνει την ψυχή του επειδή σφάλλει, αλλά επειδή κατανοεί υπερβολικά. Η τραγικότητα γίνεται αυτοσυνείδηση της θνητότητας — όχι τιμωρία των θεών, αλλά αναμέτρηση με τον εαυτό.
Ο Χέγκελ, αιώνες αργότερα, θα ορίσει το Τραγικό ως «σύγκρουση δύο δικαίων», όπου καμία πλευρά δεν έχει άδικο — διότι το Τραγικό δεν είναι η αδικία, αλλά η συνύπαρξη δύο αναγκαιοτήτων που αλληλοαναιρούνται. Η Αντιγόνη έχει δίκιο, ο Κρέων έχει δίκιο — κι όμως, το δίκιο τούς οδηγεί στην καταστροφή. Εκεί, στη στιγμή που δύο αλήθειες συγκρούονται χωρίς να υπάρχει τρίτη λύση, γεννιέται η τραγική εμπειρία του ανθρώπου.
Στον Σοπενχάουερ, η τραγικότητα είναι ο ίδιος ο μηχανισμός της ζωής: η βούληση επιθυμεί ασταμάτητα, το εγώ μάχεται ενάντια στο πεπρωμένο του, και η λύτρωση έρχεται μόνο μέσω της Τέχνης — μιας στιγμιαίας αναστολής της βούλησης. Ο καλλιτέχνης, λέει, «σώζει τον κόσμο στην εικόνα του».
Κι έπειτα έρχεται ο Νίτσε, που ανατρέπει τη μελαγχολία του Σοπενχάουερ και αναγεννά το Τραγικό ως κατάφαση της ζωής. Το Τραγικό δεν είναι να πεθαίνεις, αλλά να χορεύεις επάνω στον γκρεμό. Ο Διόνυσος δεν θρηνεί — γελά. Η τραγωδία δεν είναι υπόμνηση ματαιότητας, αλλά πανηγύρι ζωής μέσα στην καταστροφή.
Με τον 20ό αιώνα, το Τραγικό επιστρέφει ως φιλοσοφία του Παραλόγου. Ο Καμύ στον «Μύθο του Σισύφου» γράφει ότι «ο άνθρωπος είναι το ον που επιμένει να ελπίζει μέσα στο παράλογο». Ο Σίσυφος είναι τραγικός όχι επειδή κυλά τον βράχο, αλλά επειδή γνωρίζει το μάταιο του έργου και συνεχίζει.
Το Τραγικό, στη σύγχρονη εποχή, χάνει το μεταφυσικό του υπόβαθρο και γίνεται υπαρξιακό. Δεν είναι πια η μοίρα που επιβάλλεται απ’ έξω, αλλά η ίδια η συνθήκη του να υπάρχεις σε έναν κόσμο χωρίς τελική δικαίωση. Ο άνθρωπος είναι ο ηθοποιός που παίζει χωρίς κοινό, ο ήρωας που συνεχίζει χωρίς θεατές.
Το θέατρο, από τη φύση του, είναι ο καθρέφτης του Τραγικού. Κάθε παράσταση είναι μια (ανα)παράσταση απώλειας: ο ηθοποιός υποδύεται, πεθαίνει πίσω από το προσωπείο, για να υπάρξει μέσα στο βλέμμα του άλλου. Η σκηνή είναι ο τόπος όπου το ανθρώπινο σώμα αναμετριέται με την αναγκαιότητα· κάθε ρόλος είναι ένας μικρός Οιδίπους που αναζητά το φως γνωρίζοντας ότι θα το πληρώσει με τα μάτια του. Εδώ το Τραγικό δεν είναι θέμα περιεχομένου, αλλά μορφής. Κάθε είσοδος στη σκηνή είναι μια είσοδος στο άγνωστο· κάθε φράση που προφέρεται, μια δήλωση ύπαρξης μέσα στην παροδικότητα. Η Τέχνη, επομένως, δεν «μιμείται» το Τραγικό — το ενσαρκώνει.
Θεωρώ πως το Τραγικό δεν είναι κατηγορία της αισθητικής, αλλά ουσία της ανθρώπινης ύπαρξης. Στον πυρήνα αυτής της θέσης βρίσκεται η πεποίθηση πως ο άνθρωπος δεν σώζεται από τη μοίρα του· σώζεται μόνο από την επίγνωση της μοίρας του. Η Τέχνη, λοιπόν, δεν είναι λύτρωση, αλλά πράξη συνείδησης: το να κοιτάς κατάματα το αναπόδραστο και να το μεταμορφώνεις σε μορφή, σε λόγο, σε ήχο, σε κίνηση. Ο άνθρωπος είναι φως και σκιά μαζί· η Τέχνη δεν εξανθρωπίζει τη μοίρα, αλλά την κάνει ανεκτή. Για μένα το Τραγικό είναι το σημείο όπου η Ιστορία συναντά την ψυχή. Εκεί όπου ο άνθρωπος, αντί να κρυφτεί από τη βία του χρόνου, ανεβαίνει στη σκηνή και τη μετατρέπει σε λόγο, σε μουσική, σε αντίσταση. Δεν είναι το τέλος που τον συντρίβει — είναι η αδυναμία να παραιτηθεί. Κι αυτή η αδυναμία γίνεται το μέτρο της ανθρωπιάς του.
Σήμερα, σε έναν κόσμο όπου ο άνθρωπος συχνά πνίγεται μέσα στην ειρωνεία και την ταχύτητα, το τραγικό μοιάζει σχεδόν ξεχασμένο. Όμως κάθε κρίση, κάθε απώλεια, κάθε βίωμα απογύμνωσης μάς επιστρέφει σε εκείνη την πρώτη αρχή: ότι υπάρχουμε μόνο στο μέτρο που μπορούμε να αντέξουμε τη φθορά. Το τραγικό δεν είναι παρελθόν — είναι τρόπος να κατοικείς τον κόσμο. Κάθε φορά που ένας άνθρωπος στέκεται όρθιος μέσα στο άδικο, κάθε φορά που ένας καλλιτέχνης επιμένει να δημιουργεί μέσα στο κενό, κάθε φορά που η φωνή βρίσκει τη δύναμη να μιλήσει μέσα στη σιωπή, εκεί το Τραγικό ανανεώνεται — όχι ως θάνατος, αλλά ως μορφή αξιοπρέπειας.
Από τον Αισχύλο ως τον Καμύ, από τον Οιδίποδα ως τον Σίσυφο, η ανθρώπινη ύπαρξη διαγράφει την ίδια αέναη τροχιά: να γνωρίζει, να πονά, να συνεχίζει. Στη σκέψη μου, το Τραγικό είναι το μόνο αληθινό πεδίο συνάντησης ανάμεσα στον άνθρωπο και τον εαυτό του. Όχι επειδή εξηγεί τον κόσμο, αλλά επειδή του δίνει μορφή. Και αυτή η μορφή —η μορφή του Τραγικού— είναι το ύστατο έργο της Τέχνης: να μεταμορφώνει τον πόνο σε ρυθμό, την πτώση σε κίνηση, το σκοτάδι σε επίγνωση. Ίσως, τελικά, η ουσία του ανθρώπου να είναι ακριβώς αυτή: να γνωρίζει πως θα χαθεί — και να τραγουδά γι’ αυτό.
On the Tragic III
 |
| Louis Bouwmeester (1842-1925) as Oedipus in a Dutch production of "Oedipus Rex" (c. 1896). The actor who experiences the tragic not as a role but as an existential event on stage undergoes an ontological encounter — touching the depth of Being in the presence of others. |
The concept of the Tragic is intertwined with the birth of human thought. From Aeschylus to Camus, the Tragic is not an aesthetic category, but an ontological experience — the awareness that man exists in a world that does not belong to him, and yet he must act, stand, resist.
In ancient Greece, the Tragic was born from the conflict between human will and fate. Tragic poets do not describe heroes who fail; they describe people who know they will fail, but choose to rise to the occasion of their destiny. Oedipus, now knowing the truth, does not avert his gaze — he removes it, to see with the inner mind. Prometheus, bound to the rock, does not ask for mercy; he defends knowledge, even in pain. The Tragic, then, is not defeat — it is awareness in defeat. And this awareness is the foundation of Greek thought: the man who stands between gods and darkness, knowing that the judgment of the gods is not always moral, but always inevitable.
With the thinkers of the Renaissance and the Enlightenment, the Tragic shifts from the realm of fate to the realm of consciousness. Shakespeare gives his heroes a soul that thinks, doubts, philosophizes. Hamlet does not lose his soul because he is wrong, but because he understands too much. The Tragic becomes the self-awareness of mortality — not a punishment from the gods, but a confrontation with oneself.
Hegel, centuries later, would define the Tragic as a “clash of two just things,” where neither side is wrong — because the Tragic is not injustice, but the coexistence of two necessities that cancel each other out. Antigone is right, Creon is right — and yet, right leads them to destruction. There, at the moment when two truths collide without a third solution, the tragic experience of man is born.
In Schopenhauer, the Tragic is the very mechanism of life: the will desires ceaselessly, the ego fights against its destiny, and redemption comes only through Art—a momentary suspension of the will. The artist, he says, “saveth the world in his own image.”
And then comes Nietzsche, who overturns Schopenhauer's melancholy and reborn the Tragic as an affirmation of life. The Tragic is not to die, but to dance on the precipice. Dionysus does not mourn—he laughs. Tragedy is not a reminder of futility, but a celebration of life in the midst of destruction.
With the 20th century, the Tragic returns as the philosophy of the Absurd. Camus in “The Myth of Sisyphus” writes that “man is the being who persists in hoping in the absurd.” Sisyphus is tragic not because he rolls the rock, but because he knows the futility of the task and continues.
The Tragic, in modern times, loses its metaphysical background and becomes existential. It is no longer fate imposed from without, but the very condition of existing in a world without final justification. Man is the actor who plays without an audience, the hero who continues without spectators.
Theatre, by its very nature, is the mirror of the Tragic. Every performance is a (re)presentation of loss: the actor plays, dies behind the mask, in order to exist within the gaze of the other. The stage is the place where the human body confronts necessity; every role is a small Oedipus who seeks the light, knowing that he will pay for it with his eyes. Here, the Tragic is not a matter of content, but of form. Every entrance to the stage is an entrance into the unknown; every phrase uttered, a declaration of existence within transience. Art, therefore, does not “imitate” the Tragic — it embodies it.
I believe that the Tragic is not a category of aesthetics, but the essence of human existence. At the core of this position is the conviction that man is not saved from his fate; he is saved only by the awareness of his fate. Art, then, is not redemption, but an act of consciousness: looking the inescapable in the face and transforming it into form, into speech, into sound, into movement. Man is light and shadow at the same time; Art does not humanize fate, but makes it bearable. For me, the Tragic is the point where History meets the soul. Where man, instead of hiding from the violence of time, takes the stage and transforms it into speech, into music, into resistance. It is not the end that crushes him — it is the inability to give up. And this inability becomes the measure of his humanity.
Today, in a world where man often drowns in irony and speed, the Tragic seems almost forgotten. But every crisis, every loss, every experience of stripping us back to that first principle: that we exist only to the extent that we can withstand decay. The Tragic is not the past — it is a way of inhabiting the world. Every time a man stands tall in the midst of injustice, every time an artist insists on creating in the void, every time the voice finds the strength to speak in the silence, there the Tragic is renewed — not as death, but as a form of dignity.
From Aeschylus to Camus, from Oedipus to Sisyphus, human existence traces the same eternal trajectory: to know, to suffer, to continue. In my opinion, the Tragic is the only true field of encounter between man and himself. Not because it explains the world, but because it gives it form. And this form —the form of the Tragic— is the ultimate work of Art: to transform pain into rhythm, fall into movement, darkness into awareness. Perhaps, ultimately, the essence of man is precisely this: to know how he will be lost—and to sing about it.
