 |
Μορίς Μερλό-Ποντί (1908-1961) |
Η διερεύνηση της θεατρικότητας του κοινωνικού βίου έχει συχνά βασιστεί σε δραματουργικές, κοινωνιολογικές, και φιλοσοφικές προσεγγίσεις που, παρά τις οξύτητές τους, παραμένουν δεμένες με την ιδέα ότι η κοινωνική σκηνή δομείται πρώτιστα ως πεδίο ρόλων, προσωπείων και στρατηγικών. Ωστόσο, η φαινομενολογία του Μορίς Μερλό-Ποντί (Φαινομενολογία της Αντίληψης, 1945) ανοίγει μια εντελώς διαφορετική οδό, επειδή μεταφέρει τη συζήτηση από τη σφαίρα των αναπαραστάσεων στη σφαίρα της παρουσίας, από την ερμηνεία στην ενσώματη εμπειρία, από το προσωπείο ως προκάλυμμα στην πράξη ως γεγονός. Το κοινωνικό θέατρο, με όλες τις ψευδαισθήσεις και τις επιτελέσεις του, αποκαλύπτεται υπό αυτό το πρίσμα όχι ως άθροισμα εξωτερικών ρόλων αλλά ως βαθιά ενσώματο και προ-αναπαραστατικό φαινόμενο.
Ο Μερλό-Ποντί επιμένει ότι η αντίληψη είναι η πρωταρχική μορφή γνώσης και αλήθειας. Δεν υπάρχει κόσμος έξω από το σώμα που τον προσλαμβάνει (corps vécu), ούτε και σώμα που να βιώνει αποκομμένα από τον κόσμο. Η σχέση ανθρώπου και κόσμου είναι μια συναιώνια συμπλοκή, ένα συνεχές συμβάν παρουσίας. Από εδώ απορρέει μια θεμελιώδης αρχή: η εμπειρία, πριν αποκτήσει γλώσσα, νόημα, πολιτισμική ερμηνεία ή κοινωνική κάλυψη, είναι ήδη δεδομένη, πρωτογενής, αδιαμεσολάβητη. Το θέατρο, ως τεχνική αναπαράστασης, δεν μπορεί να προηγηθεί της επιτέλεσης ως πρωτογενούς πράξης ύπαρξης. Η κοινωνική θεατρικότητα, αν εξεταστεί φαινομενολογικά, δεν μπορεί να εξαντληθεί στις γνώριμες έννοιες της μίμησης, της μεταμφίεσης ή του ρόλου: αυτές είναι δευτερογενείς.
Το σώμα, στον Μερλό-Ποντί, δεν είναι αντικείμενο αλλά υποκείμενο. Δεν είναι μέσο για να φορέσει κάποιος ένα κοινωνικό προσωπείο αλλά τρόπος με τον οποίο κατοικεί, συγκροτεί και καθιστά νοητό τον κόσμο. Η θεατρική συνθήκη, όταν ιδωθεί από αυτή τη σκοπιά, παύει να είναι τεχνητή απόσταση από την πραγματικότητα και γίνεται εστιασμένη συμπύκνωση παρουσίασης. Στο θέατρο, η παρουσία είναι εκτεθειμένη. Στην κοινωνία, η παρουσία είναι διασκευασμένη. Στη φαινομενολογική ανάγνωση, ωστόσο, οι δύο αυτές όψεις δεν είναι απόλυτα διαχωρισμένες. Το όριο ανάμεσα στο δραματουργικό και το ζωτικό αποδεικνύεται πορώδες. Το θέατρο μοιάζει να λειτουργεί ως τόπος που φέρνει στην επιφάνεια εκείνο που ήδη ισχύει σε κάθε κοινωνική σχέση: το σώμα υποδέχεται τον κόσμο και ταυτόχρονα εκτίθεται στο βλέμμα του άλλου.
Η φαινομενολογία του βλέμματος αποτελεί κλειδί στην προσέγγισή μας. Για τον Μερλό-Ποντί, το βλέμμα του άλλου δεν είναι απλώς εξωτερική κρίση αλλά συν-σύσταση της παρουσίας: η ύπαρξη διαμορφώνεται μέσα στο πεδίο ορατότητας του άλλου. Ο άνθρωπος δεν γίνεται θέατρο επειδή επιθυμεί να εξαπατήσει. Γίνεται ορατός επειδή η συνύπαρξη προϋποθέτει πάντοτε μία μορφή έκθεσης. Η κοινωνική προσποίηση, λοιπόν, εκτός από στρατηγική επιβίωσης ή μηχανισμό προσαρμογής, συνιστά και το αποτέλεσμα μιας διαπλοκής ανάμεσα στην επιθυμία για παρουσία και στον φόβο της απόλυτης έκθεσης. Το προσωπείο, η κοινωνική τεχνική, είναι η απάντηση στην αδυναμία του ανθρώπου να φέρει εις πέρας την πλήρη, χωρίς συνθήκη, αυθεντικότητα. Ο Μερλό-Ποντί δεν αποκαλεί την αυθεντικότητα αφήγημα: τη θεωρεί κυρίως αδύνατο και πάντα ενσωματωμένο ορίζοντα, όχι πρακτικό δεδομένο. Αυτό σημαίνει ότι η κοινωνική σκηνή δεν μπορεί να αποβάλει πλήρως τη θεατρικότητά της.
Εδώ συναντάμε μια βαθιά, ίσως ειρωνική, αλήθεια. Εφόσον η ανθρώπινη ύπαρξη απαιτεί την παρουσία του άλλου, η συναναστροφή δεν μπορεί ποτέ να απαλλαγεί από μορφές θεατρικής επιτέλεσης. Ο άνθρωπος δεν προσποιείται επειδή αγαπά το ψεύδος αλλά επειδή η κοινωνική δομή τον αναγκάζει να οργανώνει την παρουσία του προς τους άλλους. Δεν είναι μόνο επιβίωση· είναι ανάγκη για αναγνώριση, προσανατολισμός μέσα στο πεδίο των νοημάτων, προστασία από την υπερβολική εγγύτητα. Η κοινωνική επιτέλεση, λοιπόν, υφίσταται φαινομενολογικά αναπόφευκτη. Ωστόσο, αυτό δεν συνεπάγεται ότι τα πάντα είναι θεατρικότητα. Η φαινομενολογία επιμένει ότι η ενσώματη εμπειρία προηγείται και αντιστέκεται στις αναπαραστάσεις.
Το θέατρο, ως δραματουργική πράξη, έχει ακριβώς αυτή τη διττή φύση: αναπαριστά αλλά και αποκαλύπτει. Γι’ αυτό η δραματουργία μπορεί να λειτουργήσει ως προσωπείο που, αντί να κρύβει, επιτρέπει την αποκάλυψη της αλήθειας της κοινωνικής θεατρικότητας. Η ανεπιτήδευτη καθημερινή επιτέλεση είναι εν πολλοίς αδιαφανής. Μοιάζει αυτονόητη, συχνά περνά απαρατήρητη, επειδή είναι ο τρόπος με τον οποίο στεκόμαστε στον κόσμο. Η θεατρική επιτέλεση, αντίθετα, είναι κατασκευή. Και ακριβώς επειδή είναι κατασκευή, υποχρεώνει τον θεατή να δει το εμφανές ως εμφανές. Αυτή η φαινομενολογική αποκάλυψη της κατασκευής αποτελεί ένα από τα μεγαλύτερα θεωρητικά κλειδιά για να κατανοήσουμε την πολιτική διάσταση της σκηνής.
Η δραματουργία λειτουργεί ως αναλυτικός μηχανισμός που επιτρέπει στον ερευνητή να διακρίνει τη λεπτή διαφορά ανάμεσα στο είναι και το φαίνεσθαι. Μέσα από τη δραματουργική επεξεργασία, οι δομές της κοινωνικής προσποίησης μπορούν να αναλυθούν χωρίς να απορροφηθούν από μεταφορές. Η θεατρολογία, σε αυτό το σημείο, συναντά τη φαινομενολογία: η δραματουργία δεν υποκαθιστά την εμπειρία αλλά την καθιστά αντικείμενο στοχασμού. Όπως ο Μερλό-Ποντί διατηρεί πάντοτε την ένταση ανάμεσα στη βίωση και τη σκέψη, έτσι και η δραματουργία διατηρεί την ένταση ανάμεσα στην επιτελεστικότητα και τη θεωρητική ερμηνεία της.
Ένα ενδιαφέρον παράδοξο προκύπτει εδώ: η δραματουργία — ως προσωπείο — προσφέρει πρόσβαση στην πραγματικότητα. Το κοινωνικό προσωπείο κρύβει, το δραματουργικό προσωπείο αποκαλύπτει. Και αυτή η αντιστροφή αντανακλά τη βαθύτερη φαινομενολογική λογική: η αλήθεια δεν είναι ποτέ πίσω από τα φαινόμενα, αλλά εντός της εμπειρίας του φαινομένου. Το θέατρο, λοιπόν, αντί να είναι πεδίο ψευδαίσθησης, γίνεται πεδίο ανάδειξης της παρουσίας ως πράξης. Η κοινωνική ζωή, αντί να είναι μονίμως θέατρο, αποκαλύπτεται ως πλέγμα επιτελέσεων που άλλοτε είναι αλήθεια, άλλοτε αναπαράσταση, και συχνά κάτι βαθιά ενδιάμεσο.
Η συμβολή του Μερλό-Ποντί στην παρούσα θεωρητική υπόθεση ενισχύει την αναγκαιότητα η θεατρολογία να έχει σαφή όρια και κριτήρια. Η κοινωνική σκηνή δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται αδιακρίτως ως θεατρικό γεγονός. Αυτό θα οδηγούσε στη συστηματική κατάρρευση των εννοιών. Αν όλα είναι θέατρο, τότε τίποτα δεν είναι θέατρο. Η θεατρολογία οφείλει να μπορεί να ξεχωρίζει πότε η κοινωνική πράξη είναι επιτέλεση παρουσίας και πότε συνειδητή αναπαράσταση με δραματουργικά στοιχεία. Το σώμα ως φαινομενολογικός άξονας δεν επιτρέπει τον αυθαίρετο παραλληλισμό κοινωνικής πράξης και θεατρικού γεγονότος.
Την ίδια στιγμή, η φαινομενολογία προσφέρει το εργαλείο για να κατανοήσουμε ότι η κοινωνική σκηνή δεν σηκώνει την απόλυτη αλήθεια, επειδή η παρουσία είναι πάντοτε εκτεθειμένη. Αυτή η έκθεση παράγει άμυνες, ρόλους, προσωπεία, σιωπές. Η αυθεντικότητα δεν σημαίνει απουσία ρόλων: είναι πάντα μερική και συντονισμένη ανάμεσα στην ενσώματη εμπειρία και την κοινωνική έκθεση. Το κοινωνικό προσωπείο δεν είναι μόνο ψεύδος· είναι τρόπος ύπαρξης. Το θέατρο δεν είναι μόνο στρατηγική· είναι τρόπος αποκάλυψης. Ο Μερλό-Ποντί, με την επιμονή του στην ενσώματη αλήθεια, μας επιτρέπει να σκεφτούμε ξανά το όριο ανάμεσα στις δύο αυτές περιοχές και να αναγνωρίσουμε πως μόνο μέσα από τη φαινομενολογική κατανόηση της παρουσίας μπορούμε να ορίσουμε τι είναι θέατρο και τι όχι.
Η απευθείας θεατρολογική προσέγγιση του κοινωνικού θεάτρου παραμένει επικίνδυνη, επειδή τείνει να αγνοεί τις υλικότητες της κοινωνικής πραγματικότητας. Μπορεί να υποτιμά την πολιτική και ιστορική διάσταση των κοινωνικών πράξεων, να παραβλέπει ότι η κατασκευή του κοινωνικού εαυτού δεν είναι πάντοτε αισθητική επιλογή αλλά συχνά επιταγή επιβίωσης, κοινωνικής αποδοχής ή αντίστασης. Η φαινομενολογία είναι η βάση που επιτρέπει να αποφευχθούν αυτοί οι κίνδυνοι: υπενθυμίζει πως η κοινωνική πραγματικότητα δεν είναι συμβολικό παίγνιο αλλά ενσώματη εμπειρία με συνέπειες.
Εν τέλει, η προσέγγιση του Μερλό-Ποντί μπορεί να μας οδηγήσει σε ένα χρήσιμο συμπέρασμα: η θεατρολογία, προκειμένου να έχει επιστημονικό κύρος, οφείλει να αποφαίνεται με ακρίβεια περί του θεατρικού και του μη θεατρικού. Οφείλει να αναγνωρίσει ότι η ζωή δεν είναι παράσταση και ότι μόνο μέσα από τη δραματουργική επεξεργασία της εμπειρίας μπορεί να αποκαλύψει την πολιτική, κοινωνική και φιλοσοφική διάσταση της θεατρικότητας. Δεν αρκεί να ισχυριστούμε ότι η κοινωνία είναι μια σκηνή — αυτό είναι κοινός τόπος. Χρειάζεται να γνωρίζουμε πότε η κοινωνική πράξη είναι πράγματι αναπαράσταση και πότε είναι παρουσία. Η φαινομενολογία του Μερλό-Ποντί μάς προσφέρει τα εργαλεία για να χαράξουμε αυτό το όριο: την έννοια της ενσώματης αντίληψης, της παρουσίας, της χρονικότητας, του βλέμματος και της συνύπαρξης. Με αυτά τα εργαλεία, η θεατρολογία μπορεί επιτέλους να ερμηνεύσει το κοινωνικό θέατρο όχι ως γενική μεταφορά αλλά ως στοχαστικό και επιστημονικά τεκμηριωμένο αντικείμενο.
