 |
Στο σταυροδρόμι της Αναγέννησης, ο Άλδος Μανούτιος (Aldus Pius Manutius, 1452–1515) δεν υπήρξε απλώς ένας τυπογράφος, αλλά ο «φύλακας άγγελος» της ελληνικής γραμματείας. Με την έκδοση της Ποιητικής του Αριστοτέλη το 1508, μέσα από τη συλλογή Rhetores Graeci, ο Μανούτιος έβγαλε το θεμελιώδες κείμενο για την τέχνη της τραγωδίας από τη σκόνη των χειρογράφων και το παρέδωσε στην οικουμένη. |
Ἡ δὲ ὄψις ψυχαγωγικὸν μὲν, ἀτεχνότατον δὲ καὶ ἥκιστα οἰκεῖον τῆς ποιητικῆς· ἡ γὰρ τῆς τραγωδίας δύναμις καὶ ἄνευ ἀγῶνος καὶ ὑποκριτῶν ἐστίν. Ἐτὶ δὲ κυριωτέρα περὶ τὴν ἀπεργασίαν τῶν ὄψεων ἡ τοῦ σκευοποιοῦ τέχνη τῆς τῶν ποιητῶν ἐστίν.
(Aristotle, Poetics, 1450b16–20)
Η πραγματεία Περί Ποιητικής του Αριστοτέλη καταλαμβάνει μια μοναδική θέση στην ιστορία της δυτικής σκέψης, όχι μόνο ως το αρχαιότερο διασωθέν θεωρητικό έργο για την τραγωδία, αλλά και ως μια από τις πρώτες συστηματικές απόπειρες ανάλυσης της λογοτεχνικής δημιουργίας. Η σημασία του, ωστόσο, συχνά παρερμηνεύεται, ιδιαίτερα όταν προσεγγίζεται ως θεμελιώδες κείμενο για τις θεατρικές σπουδές. Μια προσεκτικότερη ανάγνωση αποκαλύπτει ότι η κύρια ανησυχία του φιλοσόφου δεν είναι η σκηνική πραγματοποίηση του δράματος, αλλά η λογοτεχνική του σύσταση. Με αυτή την έννοια, ο Αριστοτέλης δεν εμφανίζεται ως θεωρητικός του θεάτρου με τη σύγχρονη έννοια του όρου, αλλά ως θεωρητικός της ποιητικής σύνθεσης και της δραματικής δομής. Η προσέγγισή του εγκαινιάζει μια μορφή αναλυτικής μελέτης της λογοτεχνίας που μπορεί να θεωρηθεί προάγγελος της φιλολογίας.
Σε αντίθεση με προηγούμενες φιλοσοφικές προσεγγίσεις, κατά τις οποίες η ποίηση αξιολογούνταν κυρίως με όρους ηθικής ή πολιτικής λειτουργίας, ο Αριστοτέλης μετατοπίζει το επίκεντρο στη δομή της ποιητικής δημιουργίας. Η ποίηση παύει να αποτελεί απλώς αντικείμενο αξιολόγησης για την κοινωνική ή παιδαγωγική της επίδραση και γίνεται αντικείμενο αναλυτικής διερεύνησης. Στο πλαίσιο αυτό, επιχειρεί μια συστηματική ταξινόμηση των ποιητικών ειδών, διακρίνοντας την επική ποίηση, την τραγωδία και άλλες μορφές μιμητικής τέχνης. Αυτή η ταξινόμηση δεν βασίζεται σε εξωτερικά χαρακτηριστικά αλλά σε δομικά και λογοκεντρικά κριτήρια (Αἰσχύλος … καὶ τὸν λόγον πρωταγωνιστεῖν παρασκεύασεν) όσον αφορά τον τρόπο μίμησης, τα μέσα έκφρασης και τη μορφή αφήγησης. Ο Αριστοτέλης διακρίνει συστηματικά μεταξύ των μιμητικών τεχνών και, πιο συγκεκριμένα, αυτών που συνιστούν το θεατρικό φαινόμενο, κατευθύνοντας την ανάλυσή του ειδικά στην ποιητική τέχνη του δράματος ως λογοτεχνικού δημιουργήματος.
Η τραγωδία ορίζεται ως μίμησις πράξεως σπουδαίας καὶ τελείας, παρουσιαζόμενη σε δραματική μορφή και ολοκληρούμενη μέσω της ανάπτυξης ενός συνεκτικού μύθου. Ο ορισμός αυτός αποκαλύπτει ήδη τον προσανατολισμό της σκέψης του Αριστοτέλη: το κέντρο βάρους βρίσκεται στην πράξη και τη δομή της. Η τραγωδία δεν είναι απλώς μια αλληλουχία ποιητικών λόγων ούτε απλώς ένα θέαμα που στοχεύει το να προκαλέσει αισθητική απόλαυση, αλλά ένα οργανωμένο σύστημα γεγονότων. Η δραματική ποίηση αναλύεται ως σύνθετο όλον που αποτελείται από αρκετά συστατικά στοιχεία, τα οποία ο Αριστοτέλης απαριθμεί, ταξινομεί και ιεραρχεί: μῦθος, ἦθος, διάνοια, λέξις, μελοποιία και ὄψις. Από την άποψη της ποιητικής τέχνης, το σημαντικότερο είναι ο μῦθος, δηλαδή η διάταξη των επεισοδίων (ἡ τῶν πραγμάτων σύστασις). Ο μῦθος αποτελεί, σύμφωνα με τη γνωστή διατύπωση του Αριστοτέλη, την ψυχή της τραγωδίας, καθώς μέσω αυτού εδραιώνεται η ενότητα και η εσωτερική λογική της δράσης.
Αξίζει να υπενθυμίσουμε ότι ο Αριστοτέλης συνέγραψε την Ποιητική σε μια ιστορική στιγμή κατά την οποία η μεγάλη περίοδος της αθηναϊκής τραγωδίας είχε ήδη παρέλθει. Τα έργα των σημαντικών τραγικών ανήκαν στον κλασικό 5ο αιώνα και, κατά τον χρόνο σύνταξης της πραγματείας, αποτελούσαν ήδη μέρος μιας λογοτεχνικής παράδοσης. Η επαφή του με την τραγωδία έγινε επομένως κυρίως μέσω των κειμένων των προηγούμενων δραματουργών και όχι μέσω της άμεσης εμπειρίας της παράστασης. Με αυτή την έννοια, η Ποιητική αποτελεί μια αναδρομική αντανάκλαση ενός ποιητικού είδους, του οποίου ο κανόνας είχε ήδη εδραιωθεί. Από αυτή την οπτική, το περίφημο ζήτημα της κάθαρσης μπορεί επίσης να θεωρηθεί ως ερμηνευτική κατασκευή που εισάγει ο Αριστοτέλης. Τίποτα στα σωζόμενα έργα των κλασικών τραγικών δεν αποδεικνύει ότι οι ποιητές στόχευαν συνειδητά σε αυτό το αποτέλεσμα. Η θεωρία της κάθαρσης φαίνεται έτσι λιγότερο ως τεκμηριωμένη πρόθεση των τραγικών και περισσότερο ως a posteriori φιλοσοφική ερμηνεία, που διατυπώθηκε από τον Αριστοτέλη για να εξηγήσει τη συναισθηματική δυναμική της τραγικής ποίησης.
Η προτεραιότητα που αποδίδεται στον μῦθο αποκαλύπτει τον τρόπο με τον οποίο η τραγωδία προσεγγίζεται στην πραγματεία. Η αξία της δεν εξαρτάται κυρίως από την ομορφιά της γλώσσας ή την ηθική αριστεία των χαρακτήρων, αλλά από την οργάνωση των γεγονότων σε μια δομή με αρχή, μέση και τέλος. Η δραματική πράξη πρέπει να εμφανίζει εσωτερική πιθανοφάνεια (εἰκός) και αναγκαιότητα (ἀναγκαῖον), ώστε τα επιμέρους επεισόδια να συνδέονται οργανικά μεταξύ τους. Στο πλαίσιο αυτό, ο Αριστοτέλης αναλύει τα θεμελιώδη στοιχεία της τραγωδίας, όπως η περιπέτεια και η ἀναγνώρισις, μέσω των οποίων ο μῦθος αποκτά δραματική υπόσταση. Η ανάλυση αυτή αφορά όχι απλώς τη σκηνική πραγματοποίηση των γεγονότων αλλά τη λογική διάταξή τους εντός του ποιητικού κειμένου.
Παράλληλα, η στάση του Αριστοτέλη απέναντι στην ὄψιν υπογραμμίζει την προτεραιότητα που αποδίδεται στο κείμενο έναντι της παράστασης. Αν και αναγνωρίζει ότι η ὄψις διαθέτει ισχυρή συγκινησιακή επίδραση, τη χαρακτηρίζει ταυτόχρονα ως το λιγότερο καλλιτεχνικό στοιχείο της τραγωδίας (ἀτεχνότατον), δεδομένου ότι εξαρτάται περισσότερο από τη δεξιότητα του σκηνοθέτη και τα τεχνικά μέσα παρά από την τέχνη του ποιητή. Η παρατήρηση αυτή δείχνει ότι η αξιολόγηση της τραγωδίας βασίζεται σε κριτήρια ποιητικής σύστασης και όχι σε κριτήρια θεατρικής εντύπωσης. Ένα δραματικό έργο πρέπει να διαθέτει δύναμη ακόμη και όταν εξετάζεται ανεξάρτητα από την παράσταση. Ο Αριστοτέλης σημειώνει ότι η τραγωδία μπορεί να επιφέρει το επιδιωκόμενο αποτέλεσμα ακόμα και όταν διαβάζεται, υπογραμμίζοντας έτσι την υπεροχή της δομής του μύθου.
Στο πλαίσιο αυτό εμφανίζεται και η διάσημη έννοια της καθάρσεως, η οποία εισάγεται στον ορισμό της τραγωδίας ως αποτέλεσμα που επιτυγχάνεται μέσω του ελέους και του φόβου. Η ερμηνεία αυτής της έννοιας υπήρξε επί μακρόν αντικείμενο συζήτησης, ιδιαίτερα επειδή ο Αριστοτέλης δεν την αναπτύσσει περαιτέρω αλλού στην πραγματεία. Η σιωπή αυτή έχει γεννήσει ποικίλες ερμηνείες, η πιο επιδραστική των οποίων στη σύγχρονη παράδοση είναι η θεατοκεντρική: η τραγωδία προκαλεί συναισθήματα ελέους και φόβου στο κοινό και έτσι παράγει μια μορφή συναισθηματικής κάθαρσης. Μια άλλη προσέγγιση θεωρεί ότι η κάθαρση πρέπει να ερμηνευθεί πρωτίστως ως λειτουργία της δραματικής δομής καθαυτής. Σύμφωνα με αυτή την οπτική, η τραγωδία δεν στοχεύει πρωτίστως σε ψυχολογικό αποτέλεσμα στον θεατή, αλλά στο να ολοκληρώσει τις συναισθηματικές εντάσεις που δημιουργεί η δράση. Ο μῦθος οργανώνει μια αλληλουχία γεγονότων μέσα από την οποία τα συναισθήματα ελέους και φόβου ξυπνούν, εντείνονται και τελικά εκτονώνονται ή ολοκληρώνονται. Η κάθαρση μπορεί έτσι να θεωρηθεί ως αποτέλεσμα της εσωτερικής λογικής του μύθου, ως η δραματουργική ολοκλήρωση της συναισθηματικής διαδικασίας που θέτει σε κίνηση η τραγωδία. Μια τέτοια ερμηνεία συνάδει περισσότερο με τη γενική κατεύθυνση της πραγματείας, που προσεγγίζει την τραγωδία ως ποιητική κατασκευή και όχι ως θεατρικό γεγονός.
Σε κάθε περίπτωση, ακόμα κι αν ο Αριστοτέλης δεν αντιλαμβάνεται την κάθαρση ως εσωδραματική λειτουργία, δεν μπορεί να περιοριστεί μόνο στον θεατή αλλά πρέπει να εκτείνεται και στον αναγνώστη. Στο τέλος της πραγματείας, δηλώνει ρητά ότι «η τραγωδία επιτυγχάνει το αποτέλεσμα ακόμη και χωρίς παράσταση (κίνησις), όπως και η επική ποίηση, αφού μέσω της ανάγνωσης μόνο γίνεται σαφές ποία είναι η ποιότητά της» (διὰ γὰρ τοῦ ἀναγινώσκειν φανερὰ ποία τις ἐστίν), και ότι «έχει ζωντάνια και κατά την ανάγνωση και στην παράσταση» (εἶτα καὶ τὸ ἐναργὲς ἔχει καὶ ἐν τῇ ἀναγνώσει καὶ ἐπὶ τῶν ἔργων). Συνεπώς, διακρίνει ρητά τη δύναμη της τραγωδίας -και επομένως το αποτέλεσμά της- από την παράσταση, ενώ ταυτόχρονα θεμελιώνει μια ορισμένη ισοτιμία μεταξύ του λογοτεχνικού έργου και της σκηνικής του πραγματοποίησης όσον αφορά αυτό το αποτέλεσμα.
(Η πρόταση για την αφαίρεση της λέξης κάθαρσις από τον ορισμό της τραγωδίας αποτελεί ακραία θέση. Ενώ θα μπορούσε να μας απαλλάξει από μια αιώνια θεωρητική διαμάχη, έρχεται σε αντίθεση με τις φιλοσοφικές και τελεολογικές βάσεις της ανάλυσής του: η κάθαρση συνδέει τη σκοποκατευθυνόμενη δομή του μύθου με τη συναισθηματική και λογοτεχνική επίδραση του έργου, αντικατοπτρίζοντας τον εγγενή σκοπό της τραγωδίας ως ζωντανού οργανισμού και διασφαλίζοντας τη συνοχή του ποιητικού συστήματος, ώστε ο μῦθος να μη γίνεται τυχαίος αλλά να παραμένει συνειδητά οργανωμένος.)
Όπως αναφέρθηκε, η θεωρητική σημασία της προσέγγισης του Αριστοτέλη καθίσταται ακόμα πιο σαφής αν ληφθεί υπόψη το ιστορικό πλαίσιο στο οποίο συνέταξε την πραγματεία. Μέχρι την εποχή της σύνταξης της Ποιητικής, η μεγάλη εποχή της αθηναϊκής τραγωδίας είχε παρέλθει. Τα έργα των σημαντικών τραγικών ανήκαν σε προηγούμενη περίοδο και είχαν γίνει αντικείμενα μελέτης και ερμηνείας. Στο πνευματικό περιβάλλον του Λυκείου αναπτύχθηκε η πρακτική της συλλογής και ταξινόμησης ποιητικών έργων, που προανήγγειλε τη φιλολογική επιστήμη της ελληνιστικής περιόδου. Σε αυτό το πλαίσιο η τραγωδία προσεγγίστηκε πρωτίστως ως κείμενο, ως αντικείμενο ανάλυσης και σύγκρισης.
Με αυτά τα δεδομένα, η πραγματεία μπορεί να θεωρηθεί ως μια από τις πρώτες συστηματικές προσπάθειες μελέτης της λογοτεχνίας καθαυτής. Ο Αριστοτέλης δεν περιορίζεται στην αξιολόγηση μεμονωμένων έργων (αν και αναφέρεται αρκετές φορές στον Οιδίποδα του Σοφοκλή, τον οποίο θεωρεί υποδειγματική τραγωδία), αλλά επιδιώκει να εντοπίσει τις γενικές αρχές που διέπουν τη δραματική δημιουργία. Η αναζήτηση αυτών των αρχών απαιτεί ένα βαθμό αναλυτικής απόστασης από την άμεση θεατρική εμπειρία και συνεπάγεται τη μεταχείριση των λογοτεχνικών έργων ως αντικειμένων θεωρητικής διερεύνησης. Αυτή η μέθοδος προετοίμασε το έδαφος για τη μεταγενέστερη ανάπτυξη της φιλολογίας ως επιστημονικού κλάδου, που θα αποκτούσε την πλήρη θεσμική της μορφή στην ελληνιστική εποχή, ιδιαίτερα στο πνευματικό περιβάλλον της Αλεξάνδρειας.
Η σημασία της Ποιητικής εκτείνεται επομένως πολύ πέρα από τη θεωρία της τραγωδίας. Σηματοδοτεί την εμφάνιση μιας νέας στάσης απέναντι στη λογοτεχνία. Το ποιητικό έργο προσεγγίζεται ως αντικείμενο ανάλυσης, ως σύνθετη δομή που μπορεί να αποσυντεθεί στα συστατικά της μέρη και να μελετηθεί ως σύστημα σχέσεων. Αυτή η αναλυτική προοπτική εισάγει μια μορφή κριτικής σκέψης που αποδείχθηκε εξαιρετικά καρποφόρα για τη μετέπειτα ιστορία της θεωρίας της λογοτεχνίας.
Από αυτή τη σκοπιά, ο Αριστοτέλης μπορεί πράγματι να θεωρηθεί ως ο πρώτος μεγάλος θεωρητικός της λογοτεχνίας. Η συμβολή του έγκειται όχι μόνο στη διατύπωση μιας θεωρίας της τραγωδίας αλλά και στην καθιέρωση ενός τρόπου μελέτης της ποίησης που επικεντρώνεται στη δομή, τη μορφή και την εσωτερική συνοχή. Η τραγωδία, όπως αναλύεται στην Ποιητική, δεν είναι απλώς θέαμα αλλά ένα λογοτεχνικό σύστημα, η κατανόηση του οποίου απαιτεί αναλυτική ερμηνεία βάσει εσωτερικών κριτηρίων. Μέσω αυτής της αποφασιστικής μετατόπισης της προσοχής από την παράσταση στο κείμενο, η πραγματεία εγκαινιάζει μια παράδοση σκέψης που θα διαμορφώσει ολόκληρη την εξέλιξη της δυτικής φιλολογικής και λογοτεχνικής θεωρίας.
