Δοκίμιο αρ. 165
Οι VOCES8, μαζί με τους Apollo5 και τη Χορωδία του Ιδρύματος "VOCES8", ζωντανεύουν τον Μεσσία (HWV 56) του Χέντελ στο παρεκκλήσι του Trinity College (Κέιμπριτζ), σε μια παράσταση όπου η φωνή γίνεται πρωταγωνίστρια του δράματος. Η Academy of Ancient Music, υπό τη διεύθυνση του Μπάρναμπι Σμιθ και με αρχηγό ορχήστρας τον Μπόγιαν Τσίτσιτς, μυεί τον ακροατή σε μια εμπειρία που συνδυάζει μουσική, δραματουργία και πνευματική συγκίνηση. Η ζωντανή εκτέλεση πραγματοποιήθηκε στις 3 Δεκεμβρίου του 2019, ενώ η δημοσίευση στο YouTube στις 12 Απριλίου 2020, δίνοντας τη δυνατότητα σε ακροατές σε όλο τον κόσμο να βιώσουν αυτό το μοναδικό θέατρο της φωνής.
Το ορατόριο αποτελεί μία από τις σημαντικότερες μορφές του δυτικού μουσικού πολιτισμού, καθώς συμπυκνώνει με μοναδικό τρόπο τη σχέση ανάμεσα στη μουσική, τη θρησκευτική εμπειρία και τη δραματική αφήγηση. Παρότι η μορφή του συχνά συγκρίνεται με την όπερα, η ουσία του διαφέρει ριζικά, τόσο ως προς τη λειτουργία όσο και ως προς την αισθητική του πρόθεση. Πρόκειται για ένα είδος που δεν επιδιώκει τη σκηνική αναπαράσταση μέσω οπτικών μέσων, αλλά επενδύει στη δύναμη της φωνής, της χορωδίας και της μουσικής σύνθεσης για να παραγάγει ένα εσωτερικό, πνευματικό και συχνά βαθιά συγκινησιακό δράμα. Η ιστορική του εξέλιξη αποτυπώνει τη μετάβαση από τη λατρευτική πράξη στην καλλιτεχνική αυτονομία, ενώ μαρτυρεί τη σταθερή δυνατότητα να ανανεώνεται μέσα σε διαφορετικά ιστορικά και πολιτισμικά συγκείμενα.
Η ίδια η ονομασία του είδους δηλώνει την αρχική του λειτουργία. Ο όρος «ορατόριο» ανάγεται στο λατινικό ρήμα "orare", που σημαίνει «προσεύχομαι», και συνδέεται άμεσα με τον χώρο της προσευχής και της περισυλλογής. Η ετυμολογία αυτή φανερώνει την πρωταρχική σύνδεση του είδους με τη θρησκευτική ζωή. Στις πρώτες του μορφές, το είδος εμφανίζεται με δύο πρόσωπα: το oratorio volgare (στην ιταλική καθομιλουμένη), που αποσκοπεί στην άμεση συγκίνηση του λαϊκού πληρώματος, και το oratorio latino (στη λατινική γλώσσα), που απευθύνεται σε ένα πιο λόγιο κοινό.
Σε αντίθεση με την όπερα, όπου η δράση εξωτερικεύεται στη σκηνή, το ορατόριο οργανώνει τη δραματική του ένταση μέσα από την ακουστική εμπειρία. Κεντρικό εργαλείο σε αυτή τη λειτουργία είναι ο Historicus ή Testo (Αφηγητής). Ο ρόλος αυτός είναι δομικός για το είδος: ο αφηγητής παρεμβαίνει για να περιγράψει τα γεγονότα, να συνδέσει τις σκηνές και να προετοιμάσει το συναίσθημα, επιτρέποντας στη μουσική να αναπτυχθεί χωρίς την ανάγκη σκηνικής δράσης. Η απουσία σκηνικών, κοστουμιών και υποκριτικής δεν αποδυναμώνει το δραματικό στοιχείο, αλλά το μεταθέτει στο πεδίο της εσωτερικής αναπαράστασης. Θα μπορούσε να υποστηριχθεί ότι το ορατόριο συνιστά ένα ιδιότυπο θέατρο της φωνής. Εκεί όπου η όπερα οικοδομεί το δράμα μέσα από την ορατή σκηνική εικόνα, το ορατόριο εγκαθιστά τη δραματική του λειτουργία αποκλειστικά στο άκουσμα, στη ρυθμική οργάνωση του λόγου και στη μουσική έκφραση. Η σκηνή μεταφέρεται από τον εξωτερικό χώρο της παράστασης στον εσωτερικό χώρο της συνείδησης του ακροατή. Το δράμα δεν θεάται, αλλά ακούγεται και βιώνεται εσωτερικά. Με αυτή την έννοια, το ορατόριο ενεργοποιεί τη φαντασία ως θεμελιακό δραματουργικό μηχανισμό.
Στο ορατόριο, ιδιαίτερη σημασία έχει η λειτουργία της χορωδίας, τόσο μουσικολογικά όσο και θεατρολογικά. Η χορωδία λειτουργεί ως συλλογική φωνή, σχολιάζει, προειδοποιεί, θρηνεί ή δοξάζει, θυμίζοντας σε μεγάλο βαθμό τον χορό του αρχαίου ελληνικού θεάτρου. Όπως ο τραγικός χορός, έτσι και η χορωδία του ορατορίου δεν περιορίζεται σε ρόλο συνοδευτικό, αλλά καθίσταται φορέας ηθικής κρίσης, συναισθηματικής έντασης και συλλογικής μνήμης. Η αναλογία αυτή είναι εξαιρετικά γόνιμη, διότι υποδεικνύει πως το ορατόριο δεν στερείται δραματουργικής υπόστασης. Απλώς μεταφέρει τη σκηνή στον εσωτερικό χώρο της φαντασίας και της ακρόασης.
Η εμφάνιση του είδους κατά τον 16ο και 17ο αιώνα δεν μπορεί να αποσπαστεί από το ιστορικό πλαίσιο της Αντιμεταρρύθμισης. Στη Ρώμη, οι θρησκευτικές συναθροίσεις που οργανώνονται στους χώρους του Αγίου Φιλίππου Νέρι παρέχουν την πρώτη ώθηση σε αυτή τη μουσική μορφή. Από τις απαρχές της, η μουσική αξιοποιείται ως μέσο κατήχησης, συγκίνησης και πνευματικής περισυλλογής. Καθοριστική είναι η συμβολή του Εμίλιο ντε Καβαλιέρι με το έργο Η αναπαράσταση της Ψυχής και του Σώματος (1600), το οποίο θεωρείται μεταβατικό ανάμεσα στην πρώιμη όπερα και το ορατόριο. Ακόμη πιο σημαντική θεωρείται η συμβολή του Τζάκομο Καρίσιμι, ο οποίος ουσιαστικά θεμελιώνει το λατινικό ορατόριο. Το έργο του Ιεφθάε (περ. 1648) αποτελεί εμβληματικό παράδειγμα της πρώιμης ωριμότητας του είδους, καθώς συνδυάζει βιβλικό θέμα, δραματική κορύφωση και εξαιρετική χρήση της χορωδίας.
Κατά την περίοδο του Μπαρόκ, το ορατόριο γνωρίζει την πρώτη μεγάλη του ακμή και συνδέεται με δύο κορυφαίες μορφές της δυτικής μουσικής: τον Γκέοργκ Φρίντριχ Χέντελ και τον Γιόχαν Σεμπάστιαν Μπαχ. Ο Χέντελ είναι εκείνος που προσδίδει στο είδος διεθνή ακτινοβολία, ιδιαίτερα μέσω του αγγλικού ορατορίου. Το πιο διάσημο έργο του, Ο Μεσσίας (1741), αποτελεί ίσως το κορυφαίο δείγμα του είδους και παραμένει μέχρι σήμερα ένα από τα πιο εκτελεσμένα έργα της παγκόσμιας μουσικής φιλολογίας. Ιδιαίτερα το χορωδιακό μέρος «Αλληλούια» έχει αποκτήσει σχεδόν συμβολική διάσταση στην ιστορία της δυτικής μουσικής. Πέρα από τον Μεσσία, έργα όπως Ο Ισραήλ στην Αίγυπτο (1739) και Σαμψών (1743) επιβεβαιώνουν τη μνημειώδη του συμβολή.
Παράλληλα, ο Μπαχ αναπτύσσει το είδος σε βαθύτερο θεολογικό και δραματουργικό επίπεδο. Τα Κατά Ιωάννην Πάθη (1724) και τα Κατά Ματθαίον Πάθη (1727), αν και ανήκουν ειδικότερα στην παράδοση των Παθών, αποτελούν κορυφαίες μορφές του ορατοριακού ιδιώματος. Επιπλέον, έργα όπως το Ορατόριο του Πάσχα (1725), το Ορατόριο των Χριστουγέννων (1734) και το Ορατόριο της Αναλήψεως (1735) αναδεικνύουν την ικανότητά του να οργανώνει μια μεγαλειώδη μουσική αφήγηση γύρω από τον λειτουργικό κύκλο.
Με τον Κλασικισμό, το είδος εξελίσσεται περαιτέρω μέσω της συμβολής του Γιόζεφ Χάιντν. Το ορατόριο Η Δημιουργία (1798) αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα έργα της περιόδου και συνιστά μνημειώδη μουσική απόδοση της βιβλικής κοσμογονίας. Το έργο αυτό δεν περιορίζεται στη θρησκευτική αφήγηση, αλλά προσδίδει συμφωνική διάσταση στη σύλληψη της φύσης και του θείου. Αντίστοιχα, το ορατόριο Οι Εποχές (1801) επεκτείνει το είδος προς μια περισσότερο κοσμική και ανθρωποκεντρική θεματολογία.
Στον Ρομαντισμό, εξέχουσα θέση κατέχει ο Φέλιξ Μέντελσον, ο οποίος αναβιώνει το ενδιαφέρον για το ορατόριο μέσα από έργα υψηλής λυρικής και δραματικής έντασης. Ο Άγιος Παύλος (1836) και Ο Ηλίας (1846) αποτελούν χαρακτηριστικά δείγματα της εποχής, όπου η θρησκευτική θεματολογία συνδυάζεται με έντονη ψυχολογική εμβάθυνση και ρομαντική εκφραστικότητα.
Στη νεότερη εποχή, το ορατόριο αποκτά νέες μορφές και θεματικές κατευθύνσεις. Εξέχουσα θέση κατέχει ο Ιγκόρ Στραβίνσκι με το έργο Οιδίπους Τύραννος (1927) το οποίο αξιοποιεί τη δομή του ορατορίου για να επαναδιατυπώσει τον αρχαιοελληνικό μύθο σε μορφή τελετουργικού μουσικού δράματος. Εξίσου σημαντική είναι η συμβολή του Αρτίρ Ονεγκέρ με το έργο Η Ιωάννα της Λωραίνης στην πυρά (1935).
Η ιστορική εξέλιξη του ορατορίου αποδεικνύει τη βαθιά του πολιτισμική αντοχή. Από τον Καρίσιμι και τον Χέντελ έως τον Χάιντν, τον Μέντελσον και τον Στραβίνσκι, το είδος διατηρεί τον πυρήνα της πνευματικής και δραματικής του λειτουργίας, ενώ παράλληλα ανανεώνεται αισθητικά μέσα στους αιώνες. Το ορατόριο παραμένει τέχνη της εσωτερικής σκηνής, κατεξοχήν θέατρο της φωνής, όπου η μουσική, η συλλογική μνήμη και η φαντασία συνυφαίνονται σε μια εμπειρία υψηλού στοχασμού και βαθιάς συγκίνησης.
