Δοκίμιο αρ. 168
Η έννοια της κάθαρσης αποτελεί μία από τις πιο εδραιωμένες αλλά και λιγότερο αδιαμφισβήτητες παραδοχές στη μελέτη της αρχαίας ελληνικής τραγωδίας. Από τη νεότερη φιλολογία έως τη σύγχρονη θεατρική θεωρία, η τραγωδία νοείται ως ένας μηχανισμός ψυχικής διεργασίας, μέσω του οποίου ο θεατής, δια του ελέου και του φόβου, οδηγείται σε μια μορφή εξισορρόπησης ή λύτρωσης. Η πρόσληψη αυτή έχει αποκτήσει σχεδόν κανονιστικό χαρακτήρα: δεν αποτελεί απλώς ερμηνεία, αλλά συχνά εκλαμβάνεται ως το ίδιο το νόημα της τραγικής μορφής. Ωστόσο, μια αυστηρότερη προσέγγιση των πηγών και της δραματουργικής πραγματικότητας θέτει υπό σοβαρή αμφισβήτηση αυτή τη βεβαιότητα. Η κάθαρση, αντί να αποτελεί εγγενή λειτουργία της τραγωδίας, ενδέχεται να είναι προϊόν μεταγενέστερης θεωρητικής ανακατασκευής. Και αν αυτό ισχύει, τότε η κατανόηση του τραγικού απαιτεί μια ριζική αναθεώρηση.
Η αφετηρία του προβλήματος βρίσκεται στη μοναδικότητα και την ασάφεια της αριστοτελικής μαρτυρίας. Η περίφημη αναφορά στην κάθαρση προέρχεται από ένα σύντομο και πυκνό χωρίο της Ποιητικής του Αριστοτέλη, όπου η τραγωδία ορίζεται ως μίμησις πράξεως που, μέσω του ελέου και του φόβου, επιτελεί την «κάθαρσιν τῶν τοιούτων παθημάτων». Η διατύπωση αυτή, όσο επιδραστική κι αν υπήρξε, παραμένει εξαιρετικά αινιγματική. Ο όρος κάθαρσις δεν αναλύεται περαιτέρω, δεν συνοδεύεται από παραδείγματα, ούτε συνδέεται με συγκεκριμένη περιγραφή της θεατρικής εμπειρίας. Η ερμηνευτική παράδοση που ακολούθησε επιχείρησε να καλύψει αυτό το κενό, προτείνοντας διαφορετικές εκδοχές: ιατρική εκκένωση (η τραγωδία «ξεφορτώνει» από τον θεατή συσσωρευμένα συναισθήματα, όπως ένα σώμα «καθαρίζει» μέσω μιας φυσικής διαδικασίας), ηθική εξαγνιστική λειτουργία, γνωστική διαύγαση. Ωστόσο, η ίδια αυτή πολυσημία αποκαλύπτει το πρόβλημα: η κάθαρση δεν αποτελεί σαφώς προσδιορισμένη έννοια, αλλά ένα θεωρητικό σχήμα που απαιτεί διαρκή συμπλήρωση.
Το ζήτημα περιπλέκεται ακόμη περισσότερο αν ληφθεί υπόψη η χρονική απόσταση ανάμεσα στη διατύπωση της θεωρίας και στην ακμή της τραγωδίας. Ο Aριστοτέλης γράφει περίπου έναν αιώνα μετά τους τρεις τραγικούς. Η Ποιητική δεν είναι σύγχρονη μαρτυρία της τραγικής πρακτικής, αλλά εκ των υστέρων στοχασμός πάνω σε ένα ήδη ολοκληρωμένο καλλιτεχνικό φαινόμενο. Κατά συνέπεια, δεν μπορούμε να θεωρήσουμε αυτονόητο ότι η έννοια της κάθαρσης αντανακλά τις προθέσεις των τραγικών ποιητών. Είναι εξίσου πιθανό να πρόκειται για φιλοσοφική απόπειρα συστηματοποίησης, για ένα εργαλείο κατανόησης μάλλον παρά για ιστορικό δεδομένο.
Η απουσία άμεσων ενδείξεων από τα ίδια τα έργα ενισχύει αυτή την υπόθεση. Στα σωζόμενα κείμενα της τραγικής ποίησης δεν υπάρχει καμία ρητή αναφορά σε κάθαρση ως αισθητική ή ψυχολογική λειτουργία. Το δραματικό λεξιλόγιο οργανώνεται γύρω από έννοιες όπως μοίρα, δίκη, άτη, θεϊκή βούληση, ανθρώπινη άγνοια και ύβρις. Οι τραγικοί ποιητές δεν περιγράφουν τον σκοπό της τέχνης τους, ούτε φυσικά φαίνεται να ενδιαφέρονται για μια θεωρία της πρόσληψης. Το ενδιαφέρον τους στρέφεται στην ίδια την πράξη και στις συνέπειές της, όχι στην ψυχική κατάσταση του θεατή. Αυτό δεν μπορεί να αγνοηθεί. Αν η κάθαρση αποτελούσε κεντρικό στόχο της τραγωδίας, θα αναμενόταν τουλάχιστον μια έμμεση αντανάκλασή της.
Πέρα όμως από τη φιλολογική τεκμηρίωση, καθοριστική είναι η ίδια η δραματουργική εμπειρία. Η τραγωδία δεν φαίνεται να οδηγεί σε συμφιλίωση. Αντίθετα, συχνά αντιστέκεται σε κάθε μορφή τελικής αποκατάστασης. Οι συγκρούσεις που παρουσιάζει δεν επιλύονται πλήρως, οι απώλειες δεν αναιρούνται, η γνώση που αποκτάται δεν λειτουργεί θεραπευτικά. Στον Οιδίποδα, η αλήθεια οδηγεί στην καταστροφή. Στις Τραχίνιες, η αγάπη μετατρέπεται σε θάνατο. Στις Βάκχες, η θεϊκή δικαιοσύνη εκδηλώνεται ως ανεξέλεγκτη βία. Το τραγικό γεγονός δεν εξισορροπείται, αλλά παραμένει ως ρήξη. Ο θεατής, αντί να απαλλάσσεται από το βάρος του, καλείται να το αντιμετωπίσει. Υπό αυτή την έννοια, η τραγωδία δεν φαίνεται να επιτελεί μια καθαρτική λειτουργία, αλλά μάλλον μια διαδικασία όξυνσης. Αντί να εξισορροπεί τα πάθη, τα καθιστά εντονότερα και πιο συνειδητά. Αντί να οδηγεί σε λύτρωση, οδηγεί σε επίγνωση, και αυτή η επίγνωση είναι επώδυνη. Το τραύμα δεν κλείνει. Παραμένει ενεργό. Η τραγωδία δεν θεραπεύει, αλλά εκθέτει.
Αν δεχθούμε αυτή την ερμηνεία, τότε η έννοια της κάθαρσης μπορεί να ιδωθεί ως μια προσπάθεια φιλοσοφικής ουδετεροποίησης του τραγικού. Εκεί όπου η τραγωδία αναδεικνύει την αστάθεια και την ασυμφιλίωτη διάσταση της ύπαρξης, η θεωρία επιδιώκει να εισαγάγει τάξη και σκοπό. Η κάθαρση μετατρέπει την τραγωδία σε ένα μέσο που επιτελεί μια συγκεκριμένη ψυχική λειτουργία και, συνεπώς, μπορεί να ενταχθεί σε ένα ευρύτερο σύστημα νοήματος. Με αυτόν τον τρόπο, το τραγικό καθίσταται διαχειρίσιμο. Η ένταση μειώνεται, το άλυτο αποκτά θέση σε ένα ερμηνευτικό σχήμα.
Ωστόσο, η «εξημέρωση» αυτή έχει τίμημα. Διότι απομακρύνει την τραγωδία από το ίδιο της το αντικείμενο: την έκθεση του άλυτου. Το τραγικό δεν συνίσταται στην επίλυση μιας σύγκρουσης, αλλά στην ανάδειξη της αδυναμίας επίλυσής της. Δεν οδηγεί σε αποκατάσταση, αλλά σε συνειδητοποίηση της απουσίας εγγυήσεων. Το τραύμα, σε αυτό το πλαίσιο, δεν είναι ένα στάδιο που ξεπερνιέται, αλλά μια συνθήκη που επιμένει. Εδώ, ωστόσο, αναδύεται ένα περαιτέρω ερώτημα: ποια είναι η μορφή της σχέσης μας με αυτό το ανοιχτό τραύμα; Αν η τραγωδία δεν το θεραπεύει, τότε πώς το βιώνουμε;
Μια σύγχρονη προσέγγιση, όπως εκείνη του Paul Kottman*, προτείνει μια απάντηση που επαναπροσδιορίζει ριζικά το πρόβλημα. Σύμφωνα με αυτή τη θέση, η τραγωδία δεν περιορίζεται στο να εκθέτει τον πόνο, αλλά μας εκπαιδεύει να αντλούμε μορφές ευχαρίστησης από τη θέασή του. Η εμπειρία του τραγικού δεν είναι απλώς επώδυνη, αλλά αμφίσημη. Ο θεατής δεν υποφέρει μόνο, αλλά και απολαμβάνει. Η ιδέα αυτή μπορεί να φαίνεται προκλητική, αλλά έχει βαθιές ρίζες στην ιστορία της σκέψης. Ήδη ο Πλάτωνας εξέφρασε νωρίς την ανησυχία ότι η τραγωδία καλλιεργεί μια επικίνδυνη ευχαρίστηση στη θέα του πόνου. Στη νεότερη εποχή, η ψυχανάλυση θα περιγράψει τη διαπλοκή ηδονής και οδύνης ως θεμελιώδη δομή της επιθυμίας. Η τραγωδία, υπό αυτό το πρίσμα, δεν είναι απλώς καθρέφτης της ανθρώπινης κατάστασης. Είναι και εργαστήριο διαμόρφωσης της ευαισθησίας μας.
Το ζητούμενο, σύμφωνα με τον Kottman, δεν είναι να απορρίψουμε την τραγωδία ως μορφή τέχνης, αλλά να αναγνωρίσουμε τον κίνδυνο που ενέχει. Πρέπει να επανακτήσουμε τη δυνατότητα να διαχωρίζουμε τον πόνο από την ευχαρίστηση, να επιτρέψουμε στην ευχαρίστηση να υπάρχει χωρίς να εξαρτάται από τον πόνο, και στον πόνο να παραμένει κάτι που απαιτεί φροντίδα, όχι αισθητικοποίηση. Μόνο έτσι μπορούμε να διατηρήσουμε την ικανότητά μας για πραγματική ευημερία και ουσιαστικές ανθρώπινες σχέσεις.
Αν συνδυάσουμε αυτή τη θέση με την προηγούμενη ανάλυση, προκύπτει μια σημαντική διαπίστωση. Η απουσία κάθαρσης δεν σημαίνει απλώς ότι το τραύμα παραμένει ανοιχτό. Σημαίνει ότι το τραύμα μπορεί να μετατραπεί σε αντικείμενο αισθητικής εμπειρίας. Το τραγικό δεν θεραπεύεται, αλλά ούτε παραμένει ουδέτερο. Καταναλώνεται. Η θέαση του πόνου γίνεται πηγή νοήματος, ακόμη και ευχαρίστησης.
Αυτό το σημείο είναι κρίσιμο, διότι αποκαλύπτει μια διπλή δυνατότητα. Από τη μια πλευρά, η τραγωδία μπορεί να λειτουργήσει ως χώρος βαθιάς επίγνωσης, όπου ο θεατής έρχεται αντιμέτωπος με την ασυμφιλίωτη διάσταση της ύπαρξης. Από την άλλη, μπορεί να μετατραπεί σε πεδίο αισθητικοποίησης, όπου το τραύμα εξουδετερώνεται μέσω της μορφής του. Η διαφορά ανάμεσα στις δύο αυτές εκδοχές δεν είναι εύκολο να καθοριστεί. Συχνά συνυπάρχουν.
Η ένταση αυτή καθιστά σαφές ότι η συζήτηση περί κάθαρσης δεν είναι απλώς φιλολογική. Αφορά τον ίδιο τον τρόπο με τον οποίο σχετιζόμαστε με τον πόνο τόσο ως θεατές όσο και ως υποκείμενα. Αν η τραγωδία δεν εξαγνίζει αλλά μας εκθέτει, και αν αυτή η έκθεση συνοδεύεται από μια μορφή ευχαρίστησης, τότε η εμπειρία του τραγικού γίνεται βαθιά αμφιλεγόμενη. Δεν μπορούμε πλέον να τη σκεφτούμε ούτε ως θεραπεία ούτε ως απλή αναπαράσταση. Είναι μια διαδικασία που μας μετασχηματίζει, αλλά όχι με τον τρόπο που η παράδοση έχει συνηθίσει να πιστεύει.
Συνεπώς, η έννοια της κάθαρσης μπορεί να διατηρηθεί μόνο υπό έναν όρο: ότι αναγνωρίζεται ως ερμηνευτικό σχήμα και όχι ως δεδομένη λειτουργία της τραγωδίας. Αντί να λειτουργεί ως αφετηρία, πρέπει να γίνει αντικείμενο κριτικής. Η τραγωδία δεν είναι υποχρεωμένη να καθαίρει, και ίσως η δύναμή της έγκειται ακριβώς σε αυτή την άρνηση.
Εν τέλει, το τραγικό δεν προσφέρει λύση, αλλά επιμονή. Δεν οδηγεί σε συμφιλίωση, αλλά σε επίγνωση της απουσίας της. Και αν, όπως υποστηρίζεται, συνοδεύεται από μια μορφή απόλαυσης, τότε αυτή η απόλαυση καθιστά το τραύμα ακόμη πιο περίπλοκο. Η τραγωδία, σε αυτή την προοπτική, διατηρεί το τραύμα ανοιχτό και ταυτόχρονα το καθιστά αντικείμενο εμπειρίας που δεν μπορούμε ούτε να απορρίψουμε ούτε να ολοκληρώσουμε. Ίσως, αυτό είναι και το ουσιώδες χαρακτηριστικό της. Μας φέρνει αντιμέτωπους με κάτι που δεν καθαίρεται. Και, παρά ή ίσως εξαιτίας αυτής της αδυναμίας, συνεχίζουμε να επιστρέφουμε σε αυτήν.
*Ο Paul Kottman είναι καθηγητής συγκριτικής λογοτεχνίας στο The New School for Social Research της Νέας Υόρκης. Το έργο του κινείται στο πεδίο της φιλοσοφίας της λογοτεχνίας και της πολιτικής θεωρίας, με ιδιαίτερη έμφαση στην τραγωδία, τη νεωτερικότητα και τη συγκρότηση της ανθρώπινης πράξης. Στο τελευταίο άρθρο του με τίτλο ‘In the age of tragedy, everyone’s a sadomasochist’ (Ιnternational Aesthetic Institute - IAI TV), υποστηρίζει ότι η τραγική εμπειρία δεν λειτουργεί ως κάθαρση ή ψυχική εξισορρόπηση, αλλά παράγει μια αμφίσημη σχέση με τον πόνο, στην οποία η θέαση της οδύνης μπορεί να συνδεθεί με μορφές αισθητικής απόλαυσης.
April 25, 2026
Tragedy Beyond Catharsis: From Open Wound to Aestheticisation of Trauma
Essay No. 168
The concept of catharsis constitutes one of the most entrenched yet least uncontested assumptions in the study of ancient Greek tragedy. From modern philology to contemporary theatre theory, tragedy has been understood as a mechanism of psychic processing through which the spectator, via pity and fear, is led to a form of emotional equilibrium or release. This interpretation has acquired an almost normative status: it is no longer merely one reading among others, but is often taken to constitute the very meaning of the tragic form itself. Yet a more rigorous engagement with the sources and with the dramaturgical reality calls this certainty into serious question. Catharsis, rather than being an inherent function of tragedy, may instead be the product of a later theoretical reconstruction. If this is the case, then our understanding of the tragic requires radical revision.
The point of departure for this problem lies in the singularity and ambiguity of the Aristotelian testimony. The celebrated reference to catharsis derives from a brief and densely formulated passage in Aristotle’s Poetics, where tragedy is defined as the imitation of an action which, through pity and fear, effects the “catharsis of such emotions.” However influential this formulation may have been, it remains profoundly enigmatic. The term catharsis is never further elaborated, nor is it accompanied by examples or by a concrete description of theatrical experience. The subsequent interpretative tradition has attempted to fill this gap, proposing a range of competing readings: medical evacuation (whereby tragedy “purges” the spectator of accumulated emotions, much as the body purges itself through a natural process), moral purification, and cognitive clarification. Yet this very plurality reveals the underlying problem: catharsis does not function as a determinate concept, but rather as a theoretical schema in constant need of supplementation.
The issue becomes further complicated when one considers the temporal distance between the formulation of the theory and the historical flourishing of tragedy. Aristotle writes approximately a century after the three great tragedians. The Poetics is therefore not a contemporary testimony of tragic practice, but a retrospective reflection upon an already completed artistic phenomenon. Consequently, it cannot be assumed that the concept of catharsis straightforwardly reflects the intentions of the tragic poets. It is equally plausible that it represents a philosophical attempt at systematisation - a tool of intelligibility rather than a historical datum.
The absence of explicit references in the surviving tragic texts reinforces this hypothesis. In the extant corpus of Greek tragedy there is no direct mention of catharsis as either an aesthetic or psychological function. The dramatic vocabulary instead revolves around concepts such as fate, justice, divine will, human ignorance, and hubris. The tragic poets do not articulate the purpose of their art, nor do they exhibit any interest in a theory of reception. Their focus lies on action and its consequences, not on the spectator’s psychic disposition. This absence is itself significant: had catharsis been a central aim of tragedy, one would expect at least indirect traces of it.
Beyond philological considerations, the dramaturgical experience itself proves decisive. Tragedy does not appear to culminate in reconciliation. On the contrary, it frequently resists any form of final resolution. The conflicts it stages are not fully resolved, losses are not undone, and the knowledge acquired does not assume a therapeutic function. In Oedipus, truth leads to destruction; in The Trachiniae, love is transformed into death; in Bacchae, divine justice manifests as uncontrollable violence. The tragic event is not neutralised but persists as rupture. The spectator is not released from its burden but is instead compelled to confront it. In this sense, tragedy does not perform a cathartic operation but rather an intensification. Instead of balancing the passions, it renders them more acute and more conscious. Instead of leading to release, it leads to heightened awareness, and this awareness is painful. The wound does not close; it remains active. Tragedy does not heal - it exposes.
If this interpretation is accepted, catharsis may be understood as an attempt at philosophical neutralisation of the tragic. Where tragedy exposes the instability and irreconcilability of existence, theory seeks to impose order and teleology. Catharsis transforms tragedy into a medium that performs a determinate psychic function and can therefore be integrated into a broader system of meaning. In this way, the tragic becomes manageable: intensity is reduced, and what is unresolved is repositioned within an interpretative framework.
Yet this domestication comes at a cost, for it distances tragedy from its own object: the exposure of the unresolved. The tragic does not consist in the resolution of conflict, but in the revelation of its irreducibility. It does not culminate in reconciliation, but in the recognition of the absence of guarantees. Within this framework, trauma is not a stage to be overcome, but a condition that persists. This raises a further question: what, then, is the mode of our relation to this open wound? If tragedy does not heal it, how is it experienced?
A contemporary approach, such as that of Paul Kottman*, offers an answer that radically reconfigures the problem. On this view, tragedy does not merely expose suffering; it also educates us to derive forms of pleasure from its contemplation. The experience of the tragic is therefore not purely painful, but fundamentally ambivalent: the spectator both suffers and derives enjoyment. Although this claim may appear provocative, it has deep historical roots. Plato had already expressed concern that tragedy cultivates a dangerous pleasure in the sight of suffering. In modern thought, psychoanalysis would later describe the intertwining of pleasure and pain as a constitutive structure of desire. Tragedy, from this perspective, is not merely a mirror of the human condition, but a laboratory in which our sensibility is formed.
According to Kottman, the task is not to reject tragedy as an artistic form, but to recognise the danger it entails. We must recover the capacity to distinguish pleasure from pain, to allow pleasure to exist without dependence upon suffering, and to preserve pain as something that demands care rather than aestheticisation. Only in this way can we maintain the possibility of genuine well-being and authentic human relations.
If this position is combined with the preceding analysis, a significant conclusion emerges. The absence of catharsis does not merely imply that trauma remains open; it also suggests that trauma may become an object of aesthetic experience. The tragic does not heal, but neither does it remain neutral - it is consumed. The contemplation of suffering becomes a source of meaning, and even of pleasure.
This point is crucial, as it reveals a dual possibility. On the one hand, tragedy may function as a space of profound awareness, in which the spectator is confronted with the irreconcilable dimension of existence. On the other hand, it may become a field of aestheticisation in which trauma is neutralised through form. The distinction between these two modalities is not easily stabilised; more often than not, they coexist.
This tension makes it clear that the question of catharsis is not merely philological. It concerns the very manner in which we relate to suffering, both as spectators and as subjects. If tragedy does not purify but exposes, and if this exposure is accompanied by a form of pleasure, then the experience of the tragic becomes deeply ambivalent. It can no longer be conceived either as therapy or as mere representation. It is a process that transforms us, though not in the way tradition has tended to assume.
Consequently, the concept of catharsis can be sustained only under one condition: that it is recognised as an interpretative schema rather than as an inherent function of tragedy. Instead of serving as a starting point, it must itself become an object of critique. Tragedy is not obliged to purify, and its power may lie precisely in this refusal.
Ultimately, the tragic does not offer resolution but persistence. It does not lead to reconciliation, but to the awareness of its absence. And if, as has been argued, it is accompanied by a form of pleasure, then this pleasure renders the wound even more complex. Tragedy, in this perspective, keeps the wound open while simultaneously transforming it into an object of experience that can neither be abandoned nor completed. Perhaps this is its essential feature: it confronts us with that which cannot be purified - and it is precisely for this reason that we continue to return to it.
*Paul Kottman is Professor of Comparative Literature and Chair of the Program in Liberal Studies at The New School for Social Research (New York), as well as co-director of the Institute for Philosophy and the New Humanities. His work lies at the intersection of philosophy of literature and political theory, with particular emphasis on tragedy, modernity, and the constitution of human action. In his essay “In the age of tragedy, everyone’s a sadomasochist” (International Aesthetic Institute – IAI TV), he argues that tragic experience does not function as catharsis or psychic equilibrium, but instead produces an ambivalent relation to suffering in which the contemplation of pain may become bound up with forms of aesthetic pleasure.
