Δοκίμιο αρ. 187
Φιλέλλην
Την χάραξι φρόντισε τεχνικά να γίνει.
Έκφρασις σοβαρή και μεγαλοπρεπής.
Το διάδημα καλύτερα μάλλον στενό·
εκείνα τα φαρδιά των Πάρθων δεν με αρέσουν.
Η επιγραφή, ως σύνηθες, ελληνικά·
όχ’ υπερβολική, όχι πομπώδης —
μην τα παρεξηγήσει ο ανθύπατος
που όλο σκαλίζει και μηνά στην Ρώμη —
αλλ’ όμως βέβαια τιμητική.
Κάτι πολύ εκλεκτό απ’ το άλλο μέρος·
κανένας δισκοβόλος έφηβος ωραίος.
Προπάντων σε συστήνω να κοιτάξεις
(Σιθάσπη, προς θεού, να μη λησμονηθεί)
μετά το Βασιλεύς και το Σωτήρ,
να χαραχθεί με γράμματα κομψά, Φιλέλλην.
Και τώρα μη με αρχίζεις ευφυολογίες,
τα «Πού οι Έλληνες;» και «Πού τα Ελληνικά
πίσω απ’ τον Ζάγρο εδώ, από τα Φράατα πέρα».
Τόσοι και τόσοι βαρβαρότεροί μας άλλοι
αφού το γράφουν, θα το γράψουμε κι εμείς.
Και τέλος μη ξεχνάς που ενίοτε
μας έρχοντ’ από την Συρία σοφισταί,
και στιχοπλόκοι, κι άλλοι ματαιόσπουδοι.
Ώστε ανελλήνιστοι δεν είμεθα, θαρρώ.
[1906, 1912]
Στην ποίηση του Κωνσταντίνου Καβάφη, το προσωπείο δεν αποτελεί ένα απλό εύσχημο λογοτεχνικό τέχνασμα ή μια απλή μεταμφίεση. Είναι μια βαθιά υπαρξιακή, πολιτική και πολιτισμική στρατηγική. Ο Αλεξανδρινός χρησιμοποιεί προσωπεία για να αποστασιοποιηθεί από το παρόν, να μιλήσει για οικουμενικές αλήθειες και να ανατάμει την ανθρώπινη ματαιοδοξία.
Στο ποίημα Φιλέλλην (1906/1912), η λειτουργία του προσωπείου φτάνει σε ένα από τα πιο εκλεπτυσμένα επίπεδα της καβαφικής ειρωνείας. Εδώ, το προσωπείο δεν το φοράει μόνο ο ίδιος ο ποιητής (επιλέγοντας έναν ιστορικό μονόλογο), αλλά το φοράει συνειδητά και ο ίδιος ο κεντρικός ήρωας, ένας ανώνυμος, ηγεμόνας ενός μικρού, ημιβάρβαρου βασιλείου στην περιφέρεια του παρθικού κράτους, «πίσω απ’ τον Ζάγρο» και «από τα Φράατα πέρα». Η λειτουργία αυτού του προσωπείου αναπτύσσεται αριστοτεχνικά σε τρία αλληλένδετα επίπεδα: το πολιτικό, το πολιτισμικό και το καθαρά δραματικό-ποιητικό.
Το πρώτο επίπεδο λειτουργίας του προσωπείου είναι η ανάγκη για πολιτική επιβίωση και προβολή ισχύος. Ο ηγεμόνας του ποιήματος βρίσκεται σε μια εξαιρετικά μειονεκτική και εύθραυστη θέση. Είναι ένας «βασιλιάς» χωρίς πραγματική, αυτόνομη δύναμη, εγκλωβισμένος ανάμεσα σε δύο υπερδυνάμεις της εποχής: την επεκτατική Ρώμη και την απειλητική Παρθία. Το νόμισμα που παραγγέλνει αποτελεί το κατεξοχήν πολιτικό του προσωπείο. Ζητά η χάραξη να γίνει «τεχνικά», η έκφραση να είναι «σοβαρή και μεγαλοπρεπής» και το διάδημα «μάλλον στενό». Αυτές οι λεπτομέρειες δεν είναι απλές αισθητικές προτιμήσεις, αλλά τα συστατικά στοιχεία μιας κατασκευασμένης εικόνας. Το στενό διάδημα επιλέγεται για να τον διαφοροποιήσει οπτικά από τους Πάρθους («εκείνα τα φαρδιά των Πάρθων δεν με αρέσουν»), τους οποίους θεωρεί βαρβάρους, και να τον βοηθήσει να προσεγγίσει στο εκλεπτυσμένο ελληνιστικό/ρωμαϊκό πρότυπο. Το προσωπείο του ισχυρού ηγεμόνα πρέπει ταυτόχρονα να είναι προσεκτικό, ώστε να μην προκαλέσει τον πραγματικό κυρίαρχο. Η επιγραφή πρέπει να είναι «όχ’ υπερβολική, όχι πομπώδης» για έναν πολύ συγκεκριμένο λόγο: «μην τα παρεξηγήσει ο ανθύπατος/που όλο σκαλίζει και μηνά στην Ρώμη». Εδώ αποκαλύπτεται η τραγικότητα του πολιτικού προσωπείου: ο βασιλιάς φοράει τη μάσκα του «Σωτήρος» και του «Βασιλέως» για να κρύψει το γεγονός ότι είναι ένας έντρομος υποτελής, του οποίου η μοίρα εξαρτάται από τις αναφορές ενός Ρωμαίου αξιωματούχου.
Το πιο καίριο χτύπημα της καβαφικής ειρωνείας εντοπίζεται στη χρήση του ελληνικού πολιτισμού ως προσωπείου ανωτερότητας. Για τον συγκεκριμένο ηγεμόνα, ο ελληνικός πολιτισμός, η γλώσσα και η τέχνη δεν αποτελούν εσωτερικευμένη παιδεία ή βίωμα. Είναι ένα εργαλείο, ένα «ένδυμα» που αγοράζει κάποιος για να κρύψει την επαρχιακή ή βαρβαρική του καταγωγή. Η επιγραφή θα γίνει «ως σύνηθες, ελληνικά». Στην πίσω όψη του νομίσματος ζητά «κάτι πολύ εκλεκτό... κανένας δισκοβόλος έφηβος ωραίος». Τα κλασικά ελληνικά ιδεώδη της αρμονίας και της ομορφιάς υποβιβάζονται σε διακοσμητικά στοιχεία ενός νομίσματος που σκοπό έχει να εντυπωσιάσει. Η λειτουργία του προσωπείου γίνεται φανερή όταν ο ηγεμόνας προλαμβάνει την ειρωνεία του τεχνίτη (του Σιθάσπη): «Και τώρα μη με αρχίζεις ευφυολογίες,/τα "Πού οι Έλληνες;" και "Πού τα Ελληνικά/πίσω απ’ τον Ζάγρο εδώ, από τα Φράατα πέρα"». Ο ίδιος ο βασιλιάς παραδέχεται κυνικά ότι η επικράτειά του είναι γεωγραφικά και πολιτισμικά αποκομμένη από τον ελληνικό κόσμο. Δεν υπάρχουν Έλληνες εκεί, ούτε μιλιέται η γλώσσα. Για να στηρίξει το πολιτισμικό του προσωπείο, ο ηγεμόνας καταφεύγει σε μια απελπισμένη αυτοπαρηγορία. Αναφέρει ότι «μας έρχοντ’ από την Συρία σοφισταί,/και στιχοπλόκοι, κι άλλοι ματαιόσπουδοι». Το γεγονός ότι δέχεται πλανόδιους, δεύτερης διαλογής διανοούμενους και τυχοδιώκτες του λόγου, θεωρείται από τον ίδιο επαρκής απόδειξη πολιτισμού. Η συγκλονιστική κατακλείδα «Ώστε ανελλήνιστοι δεν είμεθα, θαρρώ» συμπυκνώνει όλη τη λειτουργία του προσωπείου: είναι η απέλπιδα προσπάθεια ενός ανθρώπου να πείσει τον εαυτό του και τους άλλους ότι ανήκει σε έναν ανώτερο κόσμο, χρησιμοποιώντας τα πιο ευτελή και επιφανειακά υποκατάστατά του.
Σε ένα τρίτο, μετα-ποιητικό επίπεδο, το προσωπείο είναι η ίδια η θεατρική μέθοδος του Καβάφη. Ο ποιητής δεν μιλάει ποτέ σε πρώτο πρόσωπο για να εκφράσει άμεσα τα δικά του συναισθήματα. Αντίθετα, «δανείζει» τη φωνή του σε έναν φανταστικό χαρακτήρα του παρελθόντος. Αυτό το ποιητικό προσωπείο επιτελεί δύο βασικές λειτουργίες. Πρώτον, με το να κρύβεται πίσω από τον ηγεμόνα, ο Καβάφης δημιουργεί μια θεατρική σκηνή, έναν εσωτερικό μονόλογο. Ο αναγνώστης γίνεται μάρτυρας μιας ιδιωτικής στιγμής, όπου ο ήρωας ξεγυμνώνει τις αδυναμίες του, νομίζοντας ότι μιλάει μόνο στον τεχνίτη του. Αυτό κάνει την κριτική και την ειρωνεία του ποιήματος πολύ πιο κοφτερή απ' ό,τι αν ο ποιητής κατηγορούσε ευθέως την ξενομανία της εποχής του. Δεύτερον, μέσα από το προσωπείο του αρχαίου βασιλιά, ο Καβάφης σατιρίζει τη δική του σύγχρονη πραγματικότητα (αρχές του 20ού αιώνα). Το ποίημα φωτογραφίζει την αστική τάξη της εποχής του, τους επαρχιώτες που επιζητούν εναγωνίως τίτλους, την ξενομανία, τη μίμηση των ευρωπαϊκών τρόπων και την επιφανειακή επίδειξη παιδείας. Ο «Φιλέλλην» ηγεμόνας είναι ο διαχρονικός άνθρωπος της «βιτρίνας», που επενδύει στα πλούσια ρούχα και στους βαρύγδουπους τίτλους επειδή το εσωτερικό του είναι κενό.
Στον «Φιλέλληνα», το προσωπείο λειτουργεί ως ένας μηχανισμός άμυνας και ταυτόχρονα ως μια παγίδα αυτο-εγκλωβισμού. Ο ηγεμόνας γνωρίζει ότι η «ελληνικότητά» του είναι ένα ψέμα, μια μάσκα χαραγμένη πάνω σε ένα μέταλλο. Ωστόσο, την έχει ανάγκη. Το προσωπείο είναι ο μόνος τρόπος για να αντέξει την πολιτική του ασημαντότητα και την πολιτισμική του απομόνωση. Ο Καβάφης, με μοναδική ψυχολογική οξύνοια, μας δείχνει ότι οι άνθρωποι συχνά προτιμούν περισσότερο ένα λαμπερό, έστω και ψεύτικο, προσωπείο παρά τη σκληρή και ασήμαντη πραγματικότητα της αληθινής τους ύπαρξης. Το νόμισμα μπορεί να γράφει «Φιλέλλην», αλλά πίσω από το μέταλλο κρύβεται η τραγική φιγούρα ενός ηγεμόνα που παίζει θέατρο για να μην αντικρίσει το κενό της εξουσίας του.
