Μποστ: ο μέγας σατιρικός του νεοελληνικού παραλόγου

Δοκίμιο αρ. 191

Ψηφιακή επικαιροποίηση γελοιογραφίας του Μποστ...
Η μελέτη των πορτρέτων της Μαμάς Ελλάδας, του Πειναλέοντα και της Ανεργίτσας μάς οδηγεί σε ένα αναπόφευκτο και μάλλον μελαγχολικό συμπέρασμα: ο Μποστ δεν δημιούργησε χαρακτήρες μιας εποχής, αλλά χαρακτήρες-αρχέτυπα με τρομακτική διάρκεια στον χρόνο. Αν δηλαδή οι φιγούρες αυτές σχεδιάστηκαν για να σχολιάσουν την επικαιρότητα του 1950 και του 1960, η ουσία τους αποδείχθηκε απολύτως διαχρονική. Σε κάθε μεταγενέστερη κρίση που πέρασε η ελληνική κοινωνία, οι φιγούρες του Μποστ επέστρεφαν αυτούσιες στη συλλογική μνήμη. Η ανάγκη να κρύβουμε τα προβλήματα κάτω από το χαλί της εθνικής υπερηφάνειας, η τάση να επιδεικνύουμε έναν πλούτο ή μια ανάπτυξη που βασίζεται σε δανεικά και μπαλώματα, και η εξοικείωση με την ανεργία και την οικονομική στενότητα είναι φαινόμενα που η ελληνική κοινωνία ξαναβρήκε μπροστά της πολλές δεκαετίες αργότερα. Αυτή ακριβώς είναι η σφραγίδα του μεγάλου δημιουργού. Ο Μποστ πέτυχε, χρησιμοποιώντας το χιούμορ ως νυστέρι, να κάνει μια βαθιά τομή στο σώμα της νεοελληνικής πραγματικότητας. Μας ανάγκασε να κοιτάξουμε στον καθρέφτη και να γελάσουμε με τα χάλια μας, προσφέροντάς μας όμως ταυτόχρονα μια λυτρωτική και τρυφερή κατανόηση της ανθρώπινης και εθνικής μας αδυναμίας. Η Μαμά Ελλάς, ο Πειναλέων και η Ανεργίτσα θα παραμένουν πάντα εκεί, ζωντανοί, για να μας θυμίζουν ποιοι είμαστε, από πού ερχόμαστε και ποιες είναι οι μόνιμες, ένδοξες αλλά και ρακένδυτες αντιφάσεις μας.

Το έργο του Χρύσανθου Μέντη Μποσταντζόγλου, του γνωστού σε όλους ως Μποστ, κατέχει μοναδική θέση στην ιστορία της νεοελληνικής τέχνης. Γελοιογράφος, ζωγράφος, θεατρικός συγγραφέας και οξυδερκής παρατηρητής της ελληνικής πραγματικότητας, δημιούργησε ένα προσωπικό καλλιτεχνικό σύμπαν στο οποίο το γέλιο συνυπάρχει με την πίκρα, η σάτιρα με την κοινωνική κριτική και η λαϊκή παράδοση με μια σχεδόν υπαρξιακή αίσθηση του παραλόγου. Γεννημένος το 1918 στην Κωνσταντινούπολη και εγκατεστημένος από νεαρή ηλικία στην Αθήνα, ο Μποστ διαμόρφωσε την καλλιτεχνική του ταυτότητα έξω από τις συμβάσεις της επίσημης αισθητικής και της ακαδημαϊκής τέχνης. Επηρεασμένος από τη λαϊκή ζωγραφική, τον Θεόφιλο, τον Καραγκιόζη και τη δημοτική παράδοση, ανέπτυξε ένα ύφος αμέσως αναγνωρίσιμο, με το οποίο η σκόπιμη αδεξιότητα του σχεδίου και η ανορθόγραφη γραφή μετατρέπονται σε εργαλεία αποδόμησης της κοινωνικής και πολιτικής πραγματικότητας.

Η Ελλάδα των δεκαετιών του 1950 και του 1960, κατά τις οποίες γεννήθηκαν οι πιο εμβληματικές δημιουργίες του, ήταν μια χώρα βαθιά τραυματισμένη. Η Κατοχή και ο Εμφύλιος είχαν αφήσει πίσω τους οικονομική εξαθλίωση, πολιτικό διχασμό και κοινωνική ανασφάλεια. Η φτώχεια και η ανεργία αποτελούσαν καθημερινή εμπειρία για μεγάλα τμήματα του πληθυσμού, ενώ η μετανάστευση παρουσιαζόταν συχνά ως η μοναδική διέξοδος. Την ίδια στιγμή, ο επίσημος δημόσιος λόγος καλλιεργούσε μια εικόνα εθνικής υπερηφάνειας και ιστορικού μεγαλείου, προβάλλοντας διαρκώς το ένδοξο παρελθόν ως υποκατάστατο ενός προβληματικού παρόντος. Ο Μποστ αντιλήφθηκε με εξαιρετική οξύτητα αυτό το χάσμα ανάμεσα στη ρητορική και την πραγματικότητα. Για να το αναδείξει, δημιούργησε μια από τις πιο ευφυείς αλληγορίες της νεοελληνικής σάτιρας: τη μικρή οικογένεια της Μαμάς Ελλάδος, του Πειναλέοντα και της Ανεργίτσας.

Η Μαμά Ελλάς βρίσκεται στο κέντρο αυτού του σύμπαντος. Πρόκειται για την προσωποποίηση του ελληνικού κράτους αλλά και της ίδιας της εθνικής ιδεολογίας. Η μορφή της είναι χτισμένη πάνω σε μια θεμελιώδη αντίφαση. Φορά περικεφαλαία, κρατά σημαίες και σύμβολα που παραπέμπουν στην αρχαιότητα και στην εθνική δόξα, όμως ταυτόχρονα εμφανίζεται ρακένδυτη, με σκισμένα ρούχα, μπαλώματα και σημάδια φτώχειας. Είναι η Ελλάδα που καυχιέται για τους προγόνους της ενώ αδυνατεί να εξασφαλίσει αξιοπρεπή ζωή στα παιδιά της. Είναι μια μητέρα που δεν παύει να αγαπά, αλλά δεν μπορεί να προστατεύσει. Η ειρωνεία του Μποστ δεν στρέφεται εναντίον της ίδιας της πατρίδας αλλά εναντίον της ψευδαίσθησης που την περιβάλλει. Η Μαμά Ελλάς ζει μέσα σε έναν κόσμο συμβόλων, επετείων και εθνικών θριάμβων, την ίδια στιγμή που βρίσκεται αντιμέτωπη με τη φτώχεια και την κοινωνική δυσπραγία. Η τραγικωμική της υπόσταση αποτυπώνει την αδυναμία του μεταπολεμικού ελληνικού κράτους να συμφιλιώσει το ένδοξο παρελθόν με τις ανάγκες του παρόντος.

Δίπλα της στέκεται ο Πειναλέων, ίσως η πιο συγκινητική μορφή του μποστικού κόσμου. Το όνομά του συμπυκνώνει ολόκληρη την ειρωνική στρατηγική του δημιουργού του. Η λέξη «πείνα» συνδυάζεται με το όνομα του Ναπολέοντα, δημιουργώντας μια φιγούρα που ενώνει τη μεγαλομανία με την εξαθλίωση. Ο Πειναλέων είναι ένα καχεκτικό παιδί, συχνά ξυπόλυτο, ντυμένο με κουρέλια, το οποίο όμως φορά ένα χάρτινο στέμμα σαν να πρόκειται για πρίγκιπα. Η εικόνα αυτή αποτελεί μια από τις πιο εύστοχες αλληγορίες της μεταπολεμικής Ελλάδας. Ο Πειναλέων υποφέρει από υλική στέρηση αλλά εξακολουθεί να πιστεύει στο μεγαλείο του. Τρέφεται με εθνικούς μύθους αντί για ψωμί και με υποσχέσεις αντί για πραγματικές προοπτικές. Μέσα από τη μορφή του ο Μποστ σατιρίζει μια κοινωνία που εκπαιδεύτηκε να αντλεί αυτοπεποίθηση από το παρελθόν, ενώ παρέμενε ανήμπορη να αντιμετωπίσει τις πιεστικές ανάγκες του παρόντος. Ωστόσο ο Πειναλέων δεν είναι μια αρνητική φιγούρα. Η αφέλεια, η καλοσύνη και η παιδική του πίστη τον καθιστούν ταυτόχρονα αντικείμενο συμπάθειας και φορέα μιας βαθιάς κοινωνικής αλήθειας.

Η τρίτη μορφή της οικογένειας, η Ανεργίτσα, συμπληρώνει την αλληγορία. Όπως και ο αδελφός της, φέρει ήδη στο όνομά της τη μοίρα της. Αντιπροσωπεύει την ανεργία, την έλλειψη προοπτικής και την κοινωνική αβεβαιότητα που χαρακτήριζαν την καθημερινότητα χιλιάδων ανθρώπων στη μετεμφυλιακή Ελλάδα. Η παρουσία της αποκτά ιδιαίτερη σημασία επειδή μεταφέρει τη σάτιρα από το επίπεδο της οικονομικής δυσπραγίας στο επίπεδο της κοινωνικής ματαίωσης. Η Ανεργίτσα είναι νέα, αλλά δεν διαθέτει μέλλον. Βρίσκεται στο κατώφλι της ζωής χωρίς να μπορεί να προχωρήσει. Μέσα από αυτή τη μορφή ο Μποστ σχολιάζει όχι μόνο την ανεργία ως οικονομικό φαινόμενο αλλά και την αίσθηση ακινησίας που χαρακτήριζε μια ολόκληρη γενιά ανθρώπων. Όπως και ο Πειναλέων, παραμένει εγκλωβισμένη σε έναν κόσμο υποσχέσεων που δεν πραγματοποιούνται ποτέ.

Η ιδιοφυΐα του Μποστ φυσικά δεν βρίσκεται μόνο στη δημιουργία αυτών των τριών χαρακτήρων αλλά και στον τρόπο με τον οποίο τους εντάσσει σε μια ενιαία δραματουργία της ελληνικής κοινωνίας. Η Μαμά Ελλάς, ο Πειναλέων και η Ανεργίτσα λειτουργούν ως μικρογραφία του ελληνικού κράτους και των πολιτών του. Η μητέρα αδυνατεί να εξασφαλίσει τα στοιχειώδη στα παιδιά της, ενώ τα παιδιά εξακολουθούν να την ακολουθούν με πίστη και αφοσίωση. Η σχέση τους συγκροτεί ένα διαρκές θέατρο του παραλόγου, όπου η εθνική υπερηφάνεια συνυπάρχει με την οικονομική ανέχεια, οι μεγάλες ιδέες με τα καθημερινά αδιέξοδα και οι ηρωικές αφηγήσεις με τη σκληρή πραγματικότητα.

Η διαχρονική δύναμη αυτών των μορφών οφείλεται ακριβώς στο γεγονός ότι υπερβαίνουν τη συγκυρία μέσα στην οποία γεννήθηκαν. Παρότι προέρχονται από τη μετεμφυλιακή Ελλάδα, εξακολουθούν να μοιάζουν οικείες και στις μεταγενέστερες γενιές. Η Μαμά Ελλάς παραμένει το σύμβολο μιας χώρας που συχνά καταφεύγει στους μύθους της για να αποφύγει τις αντιφάσεις της, ο Πειναλέων εξακολουθεί να θυμίζει τον πολίτη που συντηρείται με υποσχέσεις μεγαλείου, η Ανεργίτσα ενσαρκώνει τη διαρκή ανασφάλεια και την αίσθηση ενός μέλλοντος που συνεχώς αναβάλλεται. Μέσα από αυτές τις τρεις φιγούρες ο Μποστ πέτυχε κάτι εξαιρετικά σπάνιο: να μετατρέψει την επικαιρική γελοιογραφία σε διαχρονική κοινωνική αλληγορία. Το έργο του δεν αποτελεί απλώς ένα μνημείο πολιτικής σάτιρας, αλλά μια βαθιά τομή στην ελληνική αυτογνωσία, με το γέλιο να γίνεται τρόπος κατανόησης μιας συλλογικής μοίρας γεμάτης αντιφάσεις, ψευδαισθήσεις και ανεκπλήρωτες υποσχέσεις.