Δοκίμιο αρ. 200
 |
Ο Αρλεκίνος του Piccolo Teatro: Moretti (1947-1961), Soleri (1959-2018), Bonavera (2018-) — η ίδια μάσκα, τρεις ιστορικές ενσαρκώσεις. |
Η απόσυρση του 88χρονου Ferruccio Soleri από τον ρόλο του Αρλεκίνου στη θρυλική παράσταση Αρλεκίνος, υπηρέτης δύο αφεντάδων (Arlecchino, servitore di due padroni) του Piccolo Teatro di Milano συνιστά κάτι πολύ περισσότερο από την αποχώρηση ενός μεγάλου ηθοποιού από έναν ιστορικό ρόλο. Πρόκειται για μεταβατικό γεγονός μέσα στην ίδια τη μνήμη του ευρωπαϊκού θεάτρου, για το κλείσιμο μιας σπάνιας σχέσης ταύτισης ανάμεσα σε ηθοποιό, μάσκα, ρόλο και παράδοση, αλλά συγχρόνως και για την επιβεβαίωση ότι η παράδοση λειτουργεί ως μηχανισμός διαδοχής, αναπαραγωγής και ανανέωσης. Έτσι, η παράδοση της σκυτάλης στον Enrico Bonavera σηματοδοτεί τη μετάβαση από μια εποχή του Αρλεκίνου σε μια άλλη: από την εποχή του μύθου του Σολέρι στην εποχή της συνειδητής κληρονομίας του ρόλου.
Το ανέβασμα του Αρλεκίνου, υπηρέτη δύο αφεντάδων, όπως το αναδημιούργησε ο Τζόρτζιο Στρέλερ το 1947 πάνω στον Γκολντόνι, αποτελεί ένα από τα ιδρυτικά γεγονότα του μεταπολεμικού ευρωπαϊκού θεάτρου. Ο Στρέλερ ανασυνέθεσε την παράδοση της commedia dell’arte μέσα από μια πυκνή σύζευξη σωματικού θεάτρου, μουσικής, λαϊκής σκηνικής ενέργειας και αυστηρής ρυθμικής αρχιτεκτονικής. Ο Αρλεκίνος, σε αυτή την παράσταση, εμφανίζεται όχι μόνο ως κωμικός υπηρέτης αλλά και ως η ίδια η κινητική αρχή του θεάτρου, ως η μορφή που αποδεικνύει ότι η σκηνή μπορεί να γίνει ταυτόχρονα παιχνίδι, τεχνική, πειθαρχία και ποίηση. Γι’ αυτό και η παράσταση εξελίχθηκε σε «ζωντανή μνήμη», κατά την περίφημη διατύπωση του ίδιου του Στρέλερ: όχι μνημείο προς απλή συντήρηση, αλλά μορφή που επιβιώνει επειδή επανενσαρκώνεται.
Μέσα σε αυτή τη μακρά ιστορία, ο Φερούτσιο Σολέρι κατέλαβε θέση σχεδόν ανεπανάληπτη. Αν ο Μαρτσέλο Μορέτι υπήρξε ο πρώτος ιστορικός Αρλεκίνος του Στρέλερ, ο Σολέρι έγινε η μορφή με την οποία ταυτίστηκε ο ρόλος σε διεθνές επίπεδο επί δεκαετίες. Η ερμηνεία του υπήρξε κάτι πολύ περισσότερο από μακρόβια παρουσία. Ήταν σχεδόν οργανική συγχώνευση σώματος και ρόλου. Το γεγονός ότι ο Σολέρι κατέγραψε ρεκόρ Γκίνες για τη μακροβιότερη ερμηνεία του ίδιου ρόλου συνιστά ένδειξη μιας εξαιρετικής σκηνικής συνθήκης. Ο Αρλεκίνος, μέσα από αυτόν, έπαψε να είναι ένας απλός ρόλος του ρεπερτορίου και μεταβλήθηκε σε ενσώματη θεατρική συνέχεια. Το σώμα του ηθοποιού λειτούργησε ως φορέας μνήμης του στρελερικού θεάτρου, ως αρχείο lazzi, ρυθμών, παύσεων, πτώσεων, αλμάτων και σιωπών, στοιχείων που μεταδίδονται όχι μόνο μέσα από το κείμενο ή τη σκηνοθετική σημείωση, αλλά πρωτίστως μέσα από την ίδια την τεχνική του ηθοποιού.
Η τελευταία υπόκλιση του Σολέρι ως Αρλεκίνου, στις 13 Μαΐου του 2018, έλαβε, έτσι, χαρακτήρα εμβληματικό. Υπήρξε η στιγμή κατά την οποία το Piccolo όφειλε να καταστήσει ορατό αυτό που η ίδια η παράσταση ήδη υπέβαλλε ως αρχή της: ότι το θέατρο επιβιώνει επειδή παραδίδει τις μορφές του από σώμα σε σώμα. Η σεζόν 2017–2018 είχε ήδη καταστήσει αυτή τη λογική απολύτως σαφή, αφού ο ρόλος μοιραζόταν ανάμεσα στον Σολέρι και τον Μποναβέρα, με τον πρώτο να εμφανίζεται στην τελευταία παράσταση της σειράς. Από τη σεζόν 2018–2019 και εξής, το Piccolo ανακοίνωσε ρητά ότι ο Αρλεκίνος επιστρέφει «στο όνομα ενός νέου ερμηνευτή», με τον Μποναβέρα πλέον στον τίτλο, ενώ αργότερα διατύπωσε ακόμη καθαρότερα ότι ο Σολέρι παρέδωσε τη σκυτάλη στον Μποναβέρα. Το λεξιλόγιο της σκυτάλης λειτουργεί εδώ με πλήρη κυριολεξία, αφού περιγράφει τον τρόπο με τον οποίο η συγκεκριμένη παράσταση οργανώνεται ως θεατρικός οργανισμός διάρκειας.
Ο Ενρίκο Μποναβέρα εμφανίζεται, λοιπόν, όχι ως εξωτερικός αντικαταστάτης αλλά ως προϊόν εσωτερικής ωρίμανσης μέσα στο ίδιο το σύμπαν του Αρλεκίνου. Από το 2000 και έπειτα συνδέθηκε σταθερά με την παράσταση, ερμηνεύοντας τον Μπριγκέλα, αλλά και εναλλασσόμενος με τον Σολέρι στον ίδιο τον ρόλο του Αρλεκίνου. Αυτή η διπλή θέση, αφενός ως βασικού μέλους της εσωτερικής μηχανικής του έργου και αφετέρου ως σταδιακού διαδόχου του ιστορικού πρωταγωνιστή, του επέτρεψε να αφομοιώσει από μέσα τη ρυθμική αρχιτεκτονική της παράστασης, τη γεωμετρία των lazzi, την τεχνική της μάσκας, την οικονομία της κίνησης και τον ιδιαίτερο τρόπο με τον οποίο το στρελερικό θέατρο συνδυάζει τη δεξιοτεχνία με την ελαφρότητα, τη λαϊκή ενέργεια με τη μελαγχολία, το παιχνίδι με την αυστηρή σκηνική πειθαρχία. Υπήρξε μορφή εσωτερικής γαλούχησης σε ένα ζωντανό θεατρικό αρχείο, σε μια παράδοση που μεταβιβάζεται όχι μόνο μέσα από τον ρόλο αλλά μέσα από τη συνύπαρξη με τον ίδιο τον φορέα της, τον Σολέρι. Το γεγονός ότι είχε ήδη δοκιμάσει επανειλημμένα τη μάσκα του Αρλεκίνου μέσα στο ίδιο το σκηνικό σύστημα που την είχε μετατρέψει σε μύθο, προσδίδει στη διαδοχή του χαρακτήρα σχεδόν τελετουργικής μαθητείας. Όταν, λοιπόν, ο Σολέρι αποσύρθηκε, ο Μποναβέρα εμφανίστηκε ως ώριμος κληρονόμος μιας ενσώματης γνώσης, έτοιμος να παραλάβει όχι μόνο έναν ρόλο αλλά έναν ολόκληρο μηχανισμό σκηνικής μνήμης.
Στον Αρλεκίνο του Piccolo, η παράδοση συνιστά ενσώματη τεχνική. Μεταβιβάζεται μέσα από τη μάσκα, την οικονομία της κίνησης, τη γεωμετρία του lazzo, την αναπνοή του ensemble, τη σχέση με τους μουσικούς, την αίσθηση του χρόνου και της καθυστέρησης, τον έλεγχο της πτώσης, της παύσης, της έκρηξης. Ο Αρλεκίνος λειτουργεί ως θεατρική μηχανή που οφείλει να ενεργοποιηθεί εκ νέου από ένα νέο σώμα χωρίς να χαθεί ο ιστορικός της παλμός. Η παράδοση του ρόλου στον Μποναβέρα σημαίνει ακριβώς ότι το Piccolo αναγνωρίζει σε αυτόν έναν ικανό φορέα αυτής της μηχανής.
Ωστόσο, η διαδοχή αποκτά το πλήρες νόημά της μόνο εφόσον υπερβεί τη λογική της απλής πιστής αναπαραγωγής. Αν ο Μποναβέρα παρουσιαζόταν απλώς ως «νέος Σολέρι», η παράσταση θα μετατρεπόταν σε αδρανές μνημείο. Το κρίσιμο στοιχείο είναι ότι ο Μποναβέρα, ακριβώς επειδή προέρχεται από μακρά μαθητεία στην commedia και από μια εμπειρία που υπερβαίνει τη μηχανική μίμηση, εισάγει στη συνέχεια του ρόλου μια άλλη ποιότητα: όχι την άρνηση της παράδοσης, αλλά τη μετατόπισή της από το επίπεδο της θρυλικής ταύτισης στο επίπεδο της συνειδητής αναβίωσης. Με τον Σολέρι, ο Αρλεκίνος έμοιαζε συχνά να ταυτίζεται σχεδόν απόλυτα με το σώμα του ερμηνευτή του. Με τον Μποναβέρα, ο ρόλος καθίσταται περισσότερο ορατός ως κληρονομημένη μορφή, ως μάσκα που περνά από σώμα σε σώμα και ακριβώς έτσι επιβεβαιώνει την αντοχή της.
Αυτό είναι και το μεγάλο διακύβευμα της απόσυρσης του Σολέρι. Στην ευρωπαϊκή θεατρική ιστορία υπάρχουν ρόλοι που γίνονται αδιαχώριστοι από τους μεγάλους ερμηνευτές τους, αλλά σπάνια η ίδια η παράσταση ενσωματώνει τόσο ρητά μέσα της τη λογική της διαδοχής. Το Piccolo, ήδη από τις πρώτες διατυπώσεις του για το θέμα, μιλά για μια «μεγάλη οικογένεια» στην οποία οι ηθοποιοί της Σχολής εισέρχονται σε ένα ιδεατό passaggio del testimone, ένα πέρασμα της σκυτάλης από τους προηγούμενους στους επόμενους. Η παράσταση παρουσιάζεται, έτσι, όχι μόνο ως αριστούργημα προς συντήρηση, αλλά και ως εργαστήριο διαδοχής. Η απόσυρση του Σολέρι κατέστησε αυτή τη λογική απολύτως σαφή. Εκεί που επί δεκαετίες το κοινό έβλεπε κυρίως τον θρύλο ενός μοναδικού Αρλεκίνου, το θέατρο όφειλε πλέον να δείξει ότι πίσω από τον θρύλο υπάρχει ένας μηχανισμός θεσμικής και σκηνικής συνέχειας.
Με αυτή την έννοια, η μετάβαση από τον Σολέρι στον Μποναβέρα αποκτά σημασία πολύ πέρα από την ιστορία μιας εμβληματικής παραγωγής. Αποκαλύπτει έναν τρόπο με τον οποίο το θέατρο διαχειρίζεται το ίδιο του το παρελθόν χωρίς να το νεκρώνει. Πρόκειται για μετάδοση και όχι για απλή αντικατάσταση, για μετατροπή του μύθου σε παραδόσιμο υλικό. Ο Σολέρι κλείνει έναν ιστορικό κύκλο ακραίας ταύτισης με τον Αρλεκίνο, όμως η σκηνή παραμένει ενεργή. Ο Μποναβέρα δεν αναλαμβάνει απλώς να καλύψει μια απουσία, αλλά και να αποδείξει ότι η μάσκα του Αρλεκίνου ανήκει σε μια διάρκεια μεγαλύτερη από το πρόσωπο που τη φορά. Αυτή είναι, τελικά, η ουσία του γεγονότος: η απόσυρση του Σολέρι αποδεικνύει με τον καθαρότερο τρόπο ότι το θέατρο παραμένει ζωντανό μόνο όταν κατορθώνει να παραδίδει τις μορφές του στο μέλλον.
June 25, 2026
From Soleri to Bonavera: the succession of Arlecchino as scenic memory, theatrical inheritance, and the renewal of commedia
Essay No. 200
 |
Kostas Giannopoulos, Soleri as Arlecchino, acrylic on canvas (80×120) |
The retirement of the eighty-eight-year-old Ferruccio Soleri from the role of Arlecchino in the legendary production of Arlecchino, servitore di due padroni at the Piccolo Teatro di Milano constitutes far more than the departure of a great actor from a historic role. It marks a moment of transition within the very memory of European theatre itself: the closure of a rare identification between actor, mask, role, and tradition, and, at the same time, the confirmation that tradition operates precisely as a mechanism of succession, reproduction, and renewal. In this sense, the passing of the baton to Enrico Bonavera signals the passage from one era of Arlecchino to another: from the age of Soleri’s myth to that of the role’s conscious inheritance.
The staging of Arlecchino, servitore di due padroni, as recreated by Giorgio Strehler in 1947 from Goldoni, remains one of the founding events of post-war European theatre. Strehler reassembled the tradition of commedia dell’arte through a dense conjunction of physical theatre, music, popular scenic vitality, and a rigorously articulated rhythmic architecture. In this production, Arlecchino emerges not merely as a comic servant, but as the kinetic principle of theatre itself, as the figure who demonstrates that the stage can become, at once, play, technique, discipline, and poetry. For this reason, the production evolved into a form of “living memory,” to invoke Strehler’s own celebrated formulation: not a monument preserved through static conservation, but a form that survives because it is repeatedly re-embodied.
Within this long history, Ferruccio Soleri came to occupy an almost unrepeatable position. If Marcello Moretti was Strehler’s first historic Arlecchino, Soleri became the figure with whom the role was identified internationally for decades. His performance amounted to something far greater than mere longevity; it constituted an almost organic fusion of body and role. The fact that Soleri entered the Guinness records for the longest-running performance of the same role is indicative of an exceptional scenic condition. Through him, Arlecchino ceased to be simply a repertory role and became a form of embodied theatrical continuity. Soleri’s body functioned as a carrier of Strehlerian memory, an archive of lazzi, rhythms, pauses, falls, leaps, and silences —elements transmitted not only through the written text or the director’s score, but above all through the actor’s own technique.
Soleri’s final bow as Arlecchino, on 13 May 2018, thus acquired an unmistakably emblematic character. It marked the moment at which the Piccolo was obliged to render visible what the production itself had long implied as one of its founding principles: that theatre survives by handing down its forms from one body to another. The 2017–2018 season had already made this transition palpable, since the role was shared between Soleri and Bonavera, with Soleri appearing in the final performance of the run. From the 2018–2019 season onwards, the Piccolo explicitly announced that Arlecchino would return “in the name of a new interpreter,” with Bonavera now in the title role; later, it stated even more plainly that Soleri had passed the baton to him. The vocabulary of succession here operates almost literally, describing the manner in which this particular production is organised as a theatrical organism of duration.
Enrico Bonavera, then, appears not as an external replacement but as the product of an internal maturation within the very world of Arlecchino. From 2000 onward he was steadily associated with the production, performing Brighella while also alternating with Soleri in the title role itself. This dual position —on the one hand as an integral component of the production’s internal mechanism, and on the other as the gradual successor to its historic protagonist— allowed him to assimilate from within the rhythmic architecture of the staging, the geometry of the lazzi, the technique of the mask, the economy of movement, and the distinctive manner in which Strehlerian theatre combines virtuosity with lightness, popular energy with melancholy, playfulness with rigorous scenic discipline. His preparation for Arlecchino was therefore something far more substantial than a mere process of substitution. It took the form of an internal apprenticeship within a living theatrical archive, within a tradition transmitted not only through the role itself but through coexistence with its very bearer, Soleri. The fact that Bonavera had already repeatedly tested the mask of Arlecchino within the very scenic system that had transformed it into myth lends his succession the character of an almost ritual apprenticeship. When Soleri withdrew, Bonavera thus emerged as the mature heir to an embodied knowledge, prepared to inherit not simply a role but an entire mechanism of scenic memory.
In the Piccolo’s Arlecchino, tradition takes the form of an embodied technique. It is transmitted through the mask, the economy of movement, the geometry of the lazzo, the breathing of the ensemble, the relation to the musicians, the sense of timing and delay, the control of fall, pause, and eruption. Arlecchino functions here as a theatrical machine that must be reactivated by a new body without losing its historical pulse. The handing over of the role to Bonavera signifies precisely that the Piccolo recognised in him an actor capable of reactivating that machine without forfeiting its inherited rhythm.
Yet succession acquires its full meaning only insofar as it exceeds the logic of faithful reproduction. Had Bonavera been presented merely as a “new Soleri,” the production would have hardened into an inert monument. The crucial point is that Bonavera, precisely because he emerges from a long apprenticeship in commedia and from an experience that exceeds mechanical imitation, introduces into the continuation of the role another quality: not the negation of tradition, but its displacement from the level of legendary identification to that of conscious reactivation. With Soleri, Arlecchino often seemed almost entirely fused with the body of his interpreter; with Bonavera, the role becomes more visibly legible as an inherited form, as a mask passing from body to body and thereby affirming its own endurance.
This, ultimately, is the major stake in Soleri’s retirement. European theatre history knows many roles that become inseparable from the great actors who embody them, yet it is rare for a production itself to incorporate so explicitly the logic of succession into its own structure. The Piccolo, from its earliest formulations of the matter, has spoken of a “large family” into which the actors of its School enter through an ideal passaggio del testimone, a passing of the baton from one generation to the next. The production thus presents itself not only as a masterpiece to be preserved, but as a workshop of succession. Soleri’s retirement rendered this logic fully visible. Where, for decades, audiences had primarily perceived the legend of a singular Arlecchino, the theatre was now compelled to reveal that behind the legend lies a mechanism of institutional and scenic continuity.
In this sense, the transition from Soleri to Bonavera carries a significance far exceeding the history of a single emblematic production. It reveals a way in which theatre manages its own past without embalming it. What is at stake here is transmission rather than mere replacement, the transformation of myth into material that can be handed on. Soleri closes a historical cycle of extreme identification with Arlecchino, yet the stage remains active. Bonavera assumes the role not simply in order to fill an absence, but to demonstrate that Arlecchino’s mask belongs to a duration greater than the face that happens to wear it. This, in the end, is the essence of the event: Soleri’s retirement offers one of the clearest possible demonstrations that theatre remains truly alive only insofar as it can hand its forms on to the future.
