Δοκίμιο αρ. 231
 |
Πινακίδα XI του Έπους του Γκιλγκαμές, η λεγόμενη Πινακίδα του Κατακλυσμού, Βρετανικό Μουσείο. Φωτογραφία: Osama Shukir Muhammed Amin, CC BY-SA 4.0. Η ίδια η επιβίωση της πινακίδας μέσα στους αιώνες αποτελεί μέρος της ιστορίας της διατήρησης του Έπους του Γκιλγκαμές και, κατ’ επέκταση, της ανθρώπινης μνήμης. |
Στην παράγραφο που αναφέρεται στο αρχαίο βαβυλωνιακό κράτος, το εγχειρίδιο Ιστορία του Αρχαίου Κόσμου της Α' τάξης του γενικού λυκείου διατυπώνει μια φράση με ιδιαίτερο ιστοριογραφικό και λογοτεχνικό βάρος: "Αυτή την εποχή γράφτηκε το πρώτο λογοτεχνικό έργο, το Έπος του Γκιλγκαμές". Λίγες σελίδες αργότερα, στην ενότητα για τα γράμματα, επανέρχεται στο ίδιο έργο και σημειώνει: "Το σημαντικότερο λογοτεχνικό έργο ήταν το επικό ποίημα Γκιλγκαμές. Διερευνά τη σημασία της ζωής και του θανάτου, εκφράζει τους φόβους και τις φιλοδοξίες του ανθρώπου και προβάλλει τη δύναμη της νόησης και του πολιτισμού". Η διπλή αυτή αναφορά προσφέρει ένα ενδιαφέρον παράδειγμα του τρόπου με τον οποίο ένα σχολικό εγχειρίδιο συμπυκνώνει ένα σύνθετο λογοτεχνικό και μυθολογικό σώμα σε λίγες προτάσεις, αλλά ταυτόχρονα αναδεικνύει ένα ζήτημα που αξίζει μεγαλύτερη προσοχή: ποιο ακριβώς θέμα θεωρείται κατάλληλο να προβληθεί όταν το πρώτο λογοτεχνικό έργο παρουσιάζεται στους μαθητές;
Η σημασία του Έπους του Γκιλγκαμές υπερβαίνει ασφαλώς τον χαρακτηρισμό του ως ενός από τα σημαντικότερα σωζόμενα έργα της αρχαίας Μεσοποταμίας. Η μορφή του Γκιλγκαμές φαίνεται ότι διαθέτει ιστορικό πυρήνα: το όνομά του συνδέεται με τη βασιλική παράδοση της Ουρούκ και ανάγεται στην πρώιμη 3η χιλιετία π.Χ. Εντούτοις, η επική μορφή που έλαβε ο χαρακτήρας του αποτελεί προϊόν μακράς μυθολογικής και λογοτεχνικής επεξεργασίας. Οι επιμέρους ιστορίες για τον ήρωα, που διατηρούνται σε διαφορετικές σουμεριακές και ακκαδικές παραδόσεις, συγκροτήθηκαν σταδιακά σε ένα σύνθετο επικό σώμα, με ιδιαίτερη σημασία να έχει η λεγόμενη πρότυπη βαβυλωνιακή εκδοχή. Συνεπώς, η ιστορική ύπαρξη ενός βασιλιά Γκιλγκαμές και η μυθολογική υπόσταση του επικού ήρωα ανήκουν σε διαφορετικά επίπεδα.
Αυτή ακριβώς η συνύπαρξη ιστορικής μνήμης, μύθου και λογοτεχνικής σύνθεσης καθιστά το έργο ιδιαιτέρως ενδιαφέρον ως αφετηρία για μια ιστορία της λογοτεχνίας. Ακόμη περισσότερο, το Έπος του Γκιλγκαμές δεν αποτελεί απλώς μια αλληλουχία ηρωικών περιπετειών. Στον πυρήνα της ώριμης επικής αφήγησης βρίσκεται η εμπειρία της θνητότητας. Ο θάνατος του Ενκιντού λειτουργεί ως καταλυτικό γεγονός για τον ίδιο τον Γκιλγκαμές: ο ήρωας, αντιμέτωπος για πρώτη φορά με τρόπο προσωπικό και αμετάκλητο με τον θάνατο, αντιλαμβάνεται ότι η μοίρα του ανθρώπου είναι και η δική του μοίρα. Από αυτή τη συνειδητοποίηση γεννιέται το μοτίβο της αναζήτησης της αθανασίας.
Αυτή είναι μια από τις σημαντικότερες θεματικές ιδιαιτερότητες του έργου. Ο Γκιλγκαμές δεν αρκείται σε έναν αφηρημένο στοχασμό γύρω από "τη ζωή και τον θάνατο". Η επίγνωση του θανάτου παράγει μια συγκεκριμένη δράση: την προσπάθεια υπέρβασής του. Ο ήρωας αναζητά τον Ουτναπιστίμ, τον άνθρωπο που επέζησε από τον Κατακλυσμό και, ως αποτέλεσμα μιας εξαιρετικής θεϊκής απόφασης, απέκτησε αθανασία. Η συνάντηση με τον Ουτναπιστίμ αποκαλύπτει τελικά στον Γκιλγκαμές ότι η αθανασία δεν αποτελεί ανθρώπινο κεκτημένο. Η αναζήτησή της αποτυγχάνει και ο ήρωας επιστρέφει στον κόσμο των θνητών.
Η αθανασία, λοιπόν, αντιπροσωπεύει κάτι πολύ περισσότερο από ένα ακόμη θέμα του έπους. Συνδέει τον θάνατο του Ενκιντού, την περιπλάνηση του Γκιλγκαμές, την αναζήτηση του Ουτναπιστίμ και την αφήγηση του Κατακλυσμού σε μια ενιαία δραματουργική και φιλοσοφική ακολουθία. Γι’ αυτό και η απουσία της λέξης αθανασία από τη συνοπτική περιγραφή του σχολικού εγχειριδίου είναι αξιοπρόσεκτη. Η διατύπωση "η σημασία της ζωής και του θανάτου" είναι ασφαλώς ορθή σε ένα γενικό επίπεδο, παραμένει όμως εξαιρετικά ευρεία. Θα μπορούσε να περιγράψει αμέτρητα έργα διαφορετικών εποχών. Η αναζήτηση της αθανασίας, αντιθέτως, παραπέμπει σε έναν πολύ συγκεκριμένο αφηγηματικό πυρήνα.
Το ίδιο ισχύει και για τη φράση "εκφράζει τους φόβους και τις φιλοδοξίες του ανθρώπου". Η διατύπωση διαθέτει παιδαγωγική ευχέρεια, επειδή μετατρέπει το αρχαίο έργο σε φορέα διαχρονικών ανθρώπινων εμπειριών. Παράλληλα, όμως, αφαιρεί μέρος της ιστορικής και ποιητικής του ιδιομορφίας. Ο φόβος του θανάτου στον Γκιλγκαμές δεν είναι απλώς ένας από τους "φόβους του ανθρώπου". Είναι η θεμελιώδης εμπειρία που ανατρέπει τη συμπεριφορά του ήρωα και οργανώνει την πορεία του προς τον Ουτναπιστίμ. Η φιλοδοξία του επίσης δεν αποτελεί μια γενική ανθρώπινη φιλοδοξία: αφορά, στο αποφασιστικότερο σημείο της αφήγησης, την επιθυμία να υπερβεί την ίδια τη θνητή κατάσταση.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει και η τρίτη διατύπωση του εγχειριδίου, σύμφωνα με την οποία το έργο "προβάλλει τη δύναμη της νόησης και του πολιτισμού". Πρόκειται για ερμηνευτική επιλογή που προσδίδει στο έπος μια έντονα ανθρωποκεντρική και πολιτισμική διάσταση. Ωστόσο, η διατύπωση αυτή αφήνει στο περιθώριο τη σύνθετη σχέση ανάμεσα στη φύση, την κοινωνική οργάνωση, τον πολιτισμό και την ανθρώπινη θνητότητα που αναπτύσσεται στην αφήγηση. Ακόμη και η περίφημη πορεία του Ενκιντού από την άγρια κατάσταση προς τον ανθρώπινο κόσμο δεν εξαντλείται εύκολα σε μια απλή "προβολή της δύναμης του πολιτισμού". Το έπος είναι πολύ πιο αμφίσημο ως προς το τίμημα του πολιτισμού, της εξουσίας και της ανθρώπινης επιθυμίας.
Το ζήτημα του Κατακλυσμού ενισχύει ακόμη περισσότερο αυτή την παρατήρηση. Το εγχειρίδιο αφιερώνει αμέσως μετά σχετικό απόσπασμα στον "Κατακλυσμό" του Έπους του Γκιλγκαμές, όπου ο Ουτναπιστίμ αφηγείται την καταστροφή και τη σωτηρία του. Συνεπώς, το πρόβλημα δεν βρίσκεται στο ότι το σχολικό βιβλίο αγνοεί τον Κατακλυσμό ή τον αποσυνδέει από το Έπος. Αντιθέτως, τον παρουσιάζει ως τμήμα του ίδιου του έργου. Εκείνο που απουσιάζει είναι η σαφής σύνδεση ανάμεσα στον Κατακλυσμό, τον Ουτναπιστίμ και το κεντρικό ζήτημα της αθανασίας.
Η λεπτομέρεια αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία, επειδή η παράδοση του Κατακλυσμού δεν περιορίζεται στο Έπος του Γκιλγκαμές. Ανήκει σε ευρύτερο μεσοποταμιακό μυθολογικό περιβάλλον, το οποίο περιλαμβάνει και παλαιότερες παραδόσεις. Η βιβλική αφήγηση του Κατακλυσμού στη Γένεση παρουσιάζει επίσης τον Νώε, την Κιβωτό, τη διάσωση ανθρώπων και ζώων, την υποχώρηση των υδάτων και τη θυσία μετά τη σωτηρία. Οι ομοιότητες ανάμεσα στις μεσοποταμιακές και τις βιβλικές παραδόσεις έχουν αποτελέσει αντικείμενο εκτεταμένης έρευνας. Η σύγκριση, βεβαίως, απαιτεί προσοχή: οι ομοιότητες δεν συνεπάγονται αυτομάτως μια απλή σχέση αντιγραφής, ενώ η μεσοποταμιακή παράδοση του Κατακλυσμού είναι ευρύτερη και παλαιότερη από τη συγκεκριμένη μορφή που συναντούμε στο Έπος του Γκιλγκαμές.
Η σύγκριση γίνεται ακόμη πιο ενδιαφέρουσα όταν περάσουμε από τον Κατακλυσμό στην αθανασία. Ο Ουτναπιστίμ αποτελεί μια εξαιρετική περίπτωση ανθρώπου που, μετά τον Κατακλυσμό, αποκτά μια προνομιακή μορφή αθανασίας. Ο Γκιλγκαμές αναζητά αυτή την αθανασία, αλλά δεν την αποκτά. Η βιβλική έννοια της αιώνιας ζωής, από την άλλη πλευρά, εντάσσεται σε διαφορετικό θεολογικό σύστημα και δεν μπορεί να ταυτιστεί με την ιδιαίτερη μοίρα του Ουτναπιστίμ. Παρ’ όλα αυτά, η συνάντηση των δύο παραδόσεων γύρω από τα μεγάλα θέματα του θανάτου, της σωτηρίας, της επιβίωσης και της ζωής μετά τον θάνατο δημιουργεί ένα εξαιρετικά γόνιμο συγκριτικό πεδίο.
Εδώ θα μπορούσε να τεθεί και ένα πιο τολμηρό, αλλά σαφώς υποθετικό, ερώτημα σχετικά με τη σχολική αφήγηση. Είναι πιθανό η αποφυγή της λέξης αθανασία να αποτελεί απλώς αποτέλεσμα παιδαγωγικής συμπύκνωσης. Είναι όμως επίσης αντιληπτό ότι μια τόσο συγκεκριμένη διατύπωση θα άνοιγε έναν συγκριτικό ορίζοντα προς τις βιβλικές παραδόσεις και, ευρύτερα, προς τις θρησκευτικές αντιλήψεις περί αιώνιας ζωής, ανάστασης και μεταθανάτιας ύπαρξης. Το ίδιο το εγχειρίδιο, από μόνο του, δεν επιτρέπει να αποδοθεί τέτοια πρόθεση. Η υπόθεση μπορεί να τεθεί ως ερμηνευτικό ζήτημα, όχι ως διαπιστωμένο γεγονός.
Ακόμη σημαντικότερο είναι ότι η λέξη αθανασία θα προσέδιδε στην παρουσίαση του έργου μια πολύ διαφορετική φιλοσοφική ακρίβεια. Το Έπος του Γκιλγκαμές μπορεί να διαβαστεί ως μια από τις αρχαιότερες σωζόμενες μεγάλες λογοτεχνικές διατυπώσεις του προβλήματος της ανθρώπινης θνητότητας. Ο άνθρωπος γνωρίζει ότι θα πεθάνει, αναζητά τρόπους να υπερβεί αυτή τη μοίρα, ανακαλύπτει τα όρια της προσπάθειάς του και τελικά επιστρέφει στην ανθρώπινη κοινότητα. Η αποδοχή της θνητότητας δεν εμφανίζεται ως απλή παραίτηση. Η επιστροφή του Γκιλγκαμές στην Ουρούκ συνδέει την ανθρώπινη αξία με ό,τι μπορεί να οικοδομήσει ο θνητός μέσα στον κόσμο.
Σε αυτό το πλαίσιο βλέπουμε καλύτερα την ιδιαίτερη σημασία που έχει ο χαρακτηρισμός του έργου από το σχολικό βιβλίο ως "πρώτου λογοτεχνικού έργου". Ως σχολική διατύπωση πρόκειται για έναν απόλυτο χαρακτηρισμό, τον οποίο η σύγχρονη έρευνα θα αντιμετώπιζε με μεγαλύτερη επιφύλαξη, δεδομένης της πολυπλοκότητας του ερωτήματος σχετικά με το ποιο ακριβώς κείμενο μπορεί να θεωρηθεί "πρώτο" λογοτεχνικό έργο. Ως στοιχείο όμως της ίδιας της σχολικής αφήγησης έχει εξαιρετική σημασία. Το εγχειρίδιο επιλέγει να παρουσιάσει στους μαθητές την απαρχή της λογοτεχνίας μέσω ενός έργου στο οποίο η ανθρώπινη θνητότητα βρίσκεται τόσο έντονα στο επίκεντρο.
Έτσι, δημιουργείται μια εντυπωσιακή συμβολική σχέση. Ο Γκιλγκαμές αναζητά την αθανασία και αποτυγχάνει να την αποκτήσει ως πραγματική, σωματική ιδιότητα. Το έργο του, ωστόσο, επιβιώνει. Ο άνθρωπος πεθαίνει, ενώ η αφήγηση μπορεί να διασχίσει χιλιετίες. Ο βασιλιάς της Ουρούκ μετατρέπεται σε λογοτεχνικό πρόσωπο και το λογοτεχνικό πρόσωπο παίρνει μια μορφή πολιτισμικής διάρκειας που υπερβαίνει τη διάρκεια μιας ανθρώπινης ζωής. Η ίδια η λογοτεχνία εμφανίζεται έτσι ως μια συμβολική απάντηση στο πρόβλημα που θέτει ο θάνατος: όχι ως κατάργηση της θνητότητας, αλλά ως διατήρηση της ανθρώπινης εμπειρίας μέσα στη μνήμη και στην αφήγηση.
Η λογοτεχνία, στην αφήγηση του εγχειριδίου, αρχίζει με έναν ήρωα που αναζητά έναν τρόπο να μην πεθάνει. Και το πρώτο μεγάλο λογοτεχνικό έργο που παρουσιάζεται στον μαθητή επιτυγχάνει, σε ένα διαφορετικό επίπεδο, αυτό που ο ήρωάς του αδυνατεί να επιτύχει: διατηρεί ζωντανό το πρόσωπο, τη φωνή και το πρόβλημά του επί χιλιετίες. Ακριβώς γι’ αυτό η απουσία της έννοιας της αθανασίας από την εν λόγω σύντομη περιγραφή αξίζει να εξεταστεί κριτικά. Δεν πρόκειται για ένα απλό λεξιλογικό κενό. Η επιλογή να συνοψιστεί το έργο μέσω των εννοιών "ζωή και θάνατος", "φόβοι και φιλοδοξίες", "νόηση και πολιτισμός" παράγει μια συγκεκριμένη εικόνα της πρώιμης λογοτεχνίας: μια λογοτεχνία ανθρωπολογικά γενικευμένη, απαλλαγμένη σε μεγάλο βαθμό από τις ιδιαίτερες μεταφυσικές και συγκριτολογικές της αιχμές. Μια διαφορετική παρουσίαση, που θα έθετε στο κέντρο τη θνητότητα και την αναζήτηση της αθανασίας, θα έδινε στον μαθητή τη δυνατότητα να αντιληφθεί όχι μόνο τι αφηγείται ο Γκιλγκαμές, αλλά και γιατί η συγκεκριμένη αφήγηση έχει τόσο εξαιρετική θέση στην ιστορία της λογοτεχνίας.
Το ζήτημα, δηλαδή, υπερβαίνει το ίδιο το Έπος. Αφορά τον τρόπο με τον οποίο η σχολική ιστορία επιλέγει να παρουσιάσει την απαρχή της λογοτεχνίας. Όταν το πρώτο λογοτεχνικό έργο συνδέεται με έναν ήρωα που έρχεται αντιμέτωπος με τον θάνατο και αναζητά την αθανασία, η λογοτεχνία εμφανίζεται ήδη από την αρχή της ως τόπος όπου ο άνθρωπος επεξεργάζεται το θεμελιώδες όριο της ύπαρξής του. Η παράλειψη της αθανασίας μπορεί να είναι απλώς αποτέλεσμα συμπύκνωσης. Μπορεί, επίσης, να αντανακλά μια ευρύτερη παιδαγωγική επιλογή περιορισμού των συγκριτικών προεκτάσεων. Εκείνο που μπορεί να υποστηριχθεί με μεγαλύτερη ασφάλεια είναι ότι η συγκεκριμένη παράλειψη αφαιρεί από τη σχολική παρουσίαση έναν από τους πιο χαρακτηριστικούς άξονες του Έπους του Γκιλγκαμές: ο ήρωας αναζητά την αθανασία ως ιδιότητα του σώματος, αλλά η αθανασία που τελικά αποκτά είναι εκείνη της μνήμης. Ο Γκιλγκαμές δεν νικά τον θάνατο, αλλά, τρόπον τινά, τη λήθη. Και η λογοτεχνία, από τις αρχαιότερες σωζόμενες μορφές της, εμφανίζεται ήδη ως ένας από τους κατεξοχήν τρόπους με τους οποίους ο άνθρωπος αντιστέκεται στη λήθη.
