Αναζητώντας την καταγωγή της τραγωδίας

 Δοκίμιο αρ. 247

Τα ερείπια διασώζουν ίχνη του παρελθόντος, όχι το παρελθόν στο σύνολό του. Όταν μιλάμε για το αρχαίο θέατρο, οφείλουμε να θυμόμαστε πόσα έχουν χαθεί, πόσα παραμένουν άγνωστα και πόσα από εκείνα που θεωρούμε δεδομένα αποτελούν ερμηνείες των διαθέσιμων τεκμηρίων. Η ιστορική γνώση δεν απαιτεί να εγκαταλείψουμε τα συμπεράσματα, αλλά να αναγνωρίζουμε τα όριά τους. Η βεβαιότητα δεν είναι αυτονόητο γνώρισμα του λόγου μας αλλά κάτι που οφείλουμε κάθε φορά να θεμελιώνουμε.

Πόσο ασφαλές είναι να αποφανθούμε για τη σχέση της αρχαίας ελληνικής τραγωδίας με τον Διόνυσο, όταν γνωρίζουμε τόσο λίγα για τα πρώτα στάδια της ιστορίας της; Το ερώτημα δεν είναι ακραιφνώς φιλολογικό. Αγγίζει τα όρια της ιστορικής γνώσης και τον τρόπο με τον οποίο περνάμε από τα διαθέσιμα τεκμήρια σε γενικά συμπεράσματα. Μπορούμε να ερμηνεύσουμε όσα σώθηκαν, να αναζητήσουμε τις συνθήκες μέσα στις οποίες δημιουργήθηκαν και να διατυπώσουμε υποθέσεις για την εξέλιξη του είδους. Μπορούμε, όμως, να είμαστε βέβαιοι ότι η εικόνα που σχηματίζουμε από τα ελάχιστα σωζόμενα έργα αντιπροσωπεύει επαρκώς την τραγωδία στο σύνολό της;

Από τις εκατοντάδες τραγωδίες που γράφτηκαν στην αρχαιότητα, ελάχιστες έχουν διασωθεί ολόκληρες. Το μεγαλύτερο μέρος της δραματουργικής παραγωγής έχει χαθεί, ενώ για πολλά έργα δεν γνωρίζουμε παρά τον τίτλο τους ή κάποια αποσπάσματα. Η απώλεια αυτή περιορίζει τόσο τον αριθμό των κειμένων που μπορούμε να διαβάσουμε όσο και τη δυνατότητά μας να ανασυνθέσουμε την ιστορική εξέλιξη του είδους. Το έργο του Matthew Wright The Lost Plays of Greek Tragedy αναδεικνύει ακριβώς αυτή την έκταση της απώλειας και μας υποχρεώνει να αναλογιστούμε πόσο διαφορετική θα μπορούσε να είναι η αντίληψή μας για την τραγωδία αν διαθέταμε μεγαλύτερο μέρος της παραγωγής της. Δεν γνωρίζουμε αν τα έργα που διασώθηκαν αποτελούν αντιπροσωπευτικό δείγμα του συνόλου. Αντιθέτως, γνωρίζουμε ότι η σημερινή εικόνα μας εξαρτάται από μια ιστορικά διαμορφωμένη (γιατί όχι τυχαία) και εξαιρετικά περιορισμένη επιλογή έργων.

Το πρόβλημα γίνεται εντονότερο όταν στρεφόμαστε στις απαρχές της τραγωδίας. Για τον 6ο αιώνα π.Χ. διαθέτουμε ελάχιστες πληροφορίες και κανένα ολοκληρωμένο έργο που να μας επιτρέπει να εξετάσουμε άμεσα τη δραματουργία της εποχής. Μας είναι γνωστά ονόματα ποιητών, όπως ο Θέσπης, ο Χοιρίλος και ο Φρύνιχος, έχουμε ορισμένες αρχαίες μαρτυρίες και πληροφορίες για την καθιέρωση των δραματικών αγώνων. Δεν διαθέτουμε, όμως, μια συνεχή και ασφαλή καταγραφή της εξέλιξης της τραγωδίας από τις πρώτες μορφές της έως την ώριμη αθηναϊκή δραματουργία.

Ακόμη και οι χρονολογίες που παραδίδει η αρχαία παράδοση χρειάζονται κριτική εξέταση. Η έρευνα για τα αρχεία των δραματικών αγώνων έχει θέσει το ερώτημα πόσο πίσω έφταναν οι καταγραφές στις οποίες βασίζονταν οι μεταγενέστεροι λόγιοι. Τα λεγόμενα Fasti - επιγραφική καταγραφή νικητών σε δραματικούς και διθυραμβικούς αγώνες - φαίνεται ότι έφταναν έως το 502/501 π.Χ. Η χρονική αυτή αφετηρία δημιουργεί αμφιβολίες για το κατά πόσο οι παραδοσιακές χρονολογίες των πρώτων τραγικών ποιητών στηρίζονταν σε σύγχρονα αρχεία ή σε μεταγενέστερες ανασυνθέσεις. Έχει, μάλιστα, αμφισβητηθεί η αξιοπιστία της παράδοσης για τον πρώτο διαγωνισμό του Αισχύλου, γύρω στο 499 π.Χ. Δεν σημαίνει ότι όλες οι παραδοσιακές πληροφορίες είναι λανθασμένες αλλά ότι δεν μπορούμε να τις αντιμετωπίζουμε αδιακρίτως ως εξακριβωμένα ιστορικά δεδομένα.

Η διάκριση αυτή έχει σημασία για το ερώτημα της διονυσιακής καταγωγής της τραγωδίας. Αν δεν γνωρίζουμε με επάρκεια ούτε το περιεχόμενο των πρώιμων έργων ούτε τις ακριβείς συνθήκες μέσα στις οποίες διαμορφώθηκε το είδος, με ποια βάση μπορούμε να αποφανθούμε ότι η σχέση του με τον Διόνυσο ήταν εξαρχής χαλαρή ή ότι είχε ήδη απομακρυνθεί από τον θεό όταν άρχισε να αποκτά την καλλιτεχνική μορφή που γνωρίζουμε; Η απουσία των πρώτων έργων μάς απαγορεύει να πούμε ότι ήταν περισσότερο διονυσιακά ή να αποκλείσουμε αυτή την πιθανότητα.

Μια σημαντική μαρτυρία βρίσκεται στον Ηρόδοτο. Αναφερόμενος στον Κλεισθένη, τον τύραννο της Σικυώνας, ο ιστορικός γράφει ότι εκείνος κατήργησε τους τραγικούς χορούς που συνδέονταν με τον Άδραστο και απέδωσε τις σχετικές τιμές στον Διόνυσο. Η μαρτυρία αφορά την πολιτική και λατρευτική ζωή της Σικυώνας και δεν μας επιτρέπει να ταυτίσουμε χωρίς επιφυλάξεις τις παραστάσεις εκείνες με την αθηναϊκή τραγωδία του 5ου αιώνα. Δείχνει, ωστόσο, ότι η σύνδεση τραγικών χορών, λατρείας και πολιτικής εξουσίας αποτελούσε ήδη μέρος της ιστορικής παράδοσης για το δράμα. Η θρησκευτική διάσταση δεν είναι κάτι που εισάγουμε αυθαίρετα στην ιστορία του είδους αλλά μέρος των ίδιων των αρχαίων μαρτυριών, έστω κι αν η σημασία και η μορφή της δεν μπορούν να ανασυσταθούν πλήρως.

Το ερώτημα, λοιπόν, αφορά και το ιστορικό πλαίσιο μέσα στο οποίο η τραγωδία αναπτύχθηκε ως θεσμός και καλλιτεχνική πρακτική. Η τραγωδία εντάχθηκε στα Μεγάλα Διονύσια και αποτέλεσε κεντρικό μέρος μιας γιορτής προς τιμήν του Διονύσου. Το γεγονός αυτό δεν αποδεικνύει ότι κάθε έργο είχε διονυσιακό θέμα ή ότι η υπόθεσή του εξέφραζε άμεσα τη λατρεία του θεού. Αποτελεί, όμως, ένα ιστορικό δεδομένο που απαιτεί ερμηνεία. Γιατί η αθηναϊκή πόλη επέλεξε να εντάξει τόσο νωρίς την τραγωδία στη συγκεκριμένη γιορτή; Και τι σήμαινε αυτή η ένταξη για ένα είδος του οποίου οι υποθέσεις μπορούσαν να αφορούν βασιλικές οικογένειες, πολέμους, την απονομή δικαιοσύνης, την πολιτική εξουσία και τα όρια της ανθρώπινης ευθύνης;

Δεν πρέπει να μεταφέρουμε αυτούσιες στην αρχαία Αθήνα τις σύγχρονες διακρίσεις ανάμεσα στη θρησκεία, την πολιτική, την τέχνη και την κοινωνική ζωή. Οι διαστάσεις αυτές ούτε ταυτίζονταν ούτε ήταν απομονωμένες μεταξύ τους. Η δημόσια λατρεία ήταν υπόθεση της πόλης, ενώ η θεατρική παράσταση αποτελούσε ταυτόχρονα καλλιτεχνικό γεγονός και μέρος μιας συλλογικής εορτής. Η τραγωδία μπορούσε να εξετάζει ζητήματα που υπερέβαιναν κατά πολύ τη λατρεία του Διονύσου και, συγχρόνως, να διατηρεί τη θέση της μέσα στο θρησκευτικό και πολιτικό πλαίσιο της πόλης. Η διεύρυνση της θεματικής της δεν συνεπάγεται αναγκαστικά αποκοπή από τις ιστορικές συνθήκες μέσα στις οποίες αναπτύχθηκε.

Εδώ χρειάζεται να διακρίνουμε δύο ερωτήματα που συχνά συγχέονται. Το πρώτο είναι αν ο Διόνυσος εμφανίζεται ως πρόσωπο της δράσης στις σωζόμενες τραγωδίες. Το δεύτερο είναι αν η τραγωδία, ως θεσμός και καλλιτεχνική μορφή, διατηρεί ουσιαστική σχέση με τον θεό και τη λατρεία του. Στο πρώτο ερώτημα μπορούμε να απαντήσουμε εξετάζοντας τα κείμενα: ο Διόνυσος έχει κεντρική θέση στις Βάκχες του Ευριπίδη, ενώ στις περισσότερες σωζόμενες τραγωδίες οι υποθέσεις αφορούν άλλες μορφές και συγκρούσεις. Το δεύτερο ερώτημα, όμως, δεν απαντάται μόνο με την καταμέτρηση των εμφανίσεων του θεού. Απαιτεί να εξετάσουμε τις συνθήκες των παραστάσεων, τη θέση τους στις εορτές, τις αρχαίες μαρτυρίες για την προέλευση του δράματος και την ιστορική εξέλιξη του είδους.

Η απουσία του Διονύσου από την υπόθεση ενός έργου δεν ισοδυναμεί με απουσία του από το πλαίσιο της παράστασης. Ένα έργο μπορεί να αναφέρεται στον Ορέστη, στην Αντιγόνη ή στον Οιδίποδα και να θέτει ερωτήματα για τη δικαιοσύνη, την εξουσία, τη συγγένεια και την ευθύνη, χωρίς να παρουσιάζει τον Διόνυσο ως δραματικό πρόσωπο. Αυτό δεν σημαίνει ότι το έργο πρέπει να ερμηνευθεί ως κρυπτογραφημένη διονυσιακή τελετουργία. Περισσότερο, δείχνει ότι το θέμα της πλοκής και το ιστορικό περιβάλλον του θεάτρου αποτελούν διαφορετικά επίπεδα, τα οποία πρέπει να εξετάζονται σε συνάρτηση χωρίς να συγχέονται.

Η ίδια προσοχή χρειάζεται και όταν εξετάζουμε τη σχέση της τραγωδίας με την τελετουργία. Είναι εύλογο να αναζητούμε τις απαρχές του δράματος σε παλαιότερες τελετουργικές και εορταστικές πρακτικές. Η τελετουργία, όμως, δεν αρκεί από μόνη της για να εξηγήσει τη γέννηση της μεγάλης τραγικής τέχνης. Η δραματουργία δεν είναι απλά ένα αρχαίο τελετουργικό που εξελίχθηκε σταδιακά διατηρώντας αναλλοίωτη την αρχική του λειτουργία. Στην ιστορική της πορεία παρεμβαίνουν η συνειδητή δημιουργία, η ατομική ιδιοφυΐα των ποιητών, οι μεταβολές της κοινωνίας και οι δυνατότητες μιας καλλιτεχνικής μορφής να αναπτύσσει νέα θέματα και νέους τρόπους έκφρασης. Οι απαρχές του δράματος μπορεί να ήταν σύνθετες και να περιείχαν περισσότερες από μία παραδόσεις και πρακτικές. Δεν υπάρχει λόγος να προϋποθέτουμε μια απλή, ευθύγραμμη εξέλιξη από την τελετουργία στην ώριμη τραγωδία.

Από την άλλη πλευρά, η καλλιτεχνική αυτονομία δεν συνεπάγεται αναγκαστικά ιστορική αποκοπή. Ένα είδος μπορεί να μετασχηματίσει τις αρχικές του μορφές, να διευρύνει τη θεματική του και να αποκτήσει νέες λειτουργίες χωρίς να διαγράψει το περιβάλλον μέσα στο οποίο συγκροτήθηκε. Η σχέση με τη θρησκευτική καταγωγή μπορεί να παραμένει προφανής στην υπόθεση κάθε έργου. Μπορεί να διατηρείται στο επίπεδο του θεσμού, της παράστασης ή της συλλογικής εμπειρίας, χωρίς να μεταφράζεται σε έναν ενιαίο συμβολισμό που θα επαναλαμβάνεται σε όλες τις τραγωδίες.

Η σύγκριση με την κωμωδία θέτει ένα επιπλέον ερώτημα. Η κωμωδία συνδέεται με μορφές εορταστικής και φαλλικής έκφρασης που οι αρχαίες μαρτυρίες σχετίζουν με τον Διόνυσο. Ωστόσο, η επίσημη ένταξή της στον διαγωνισμό των Μεγάλων Διονυσίων τοποθετείται παραδοσιακά αρκετές δεκαετίες μετά την ένταξη της τραγωδίας. Η χρονική αυτή διαφορά δεν αποδεικνύει ότι η τραγωδία ήταν περισσότερο διονυσιακή ούτε ότι η κωμωδία διατήρησε στενότερη σχέση με τον θεό. Μας εμποδίζει, όμως, να θεωρούμε αυτονόητο ότι η σχέση ενός θεατρικού είδους με τον Διόνυσο μπορεί να εκτιμηθεί μόνο από το περιεχόμενο των έργων του. Η ιστορική καταγωγή, η θεσμική αναγνώριση και η καλλιτεχνική εξέλιξη είναι διαφορετικές διαδικασίες, που δεν είναι ανάγκη να συμπίπτουν χρονικά.

Εξίσου σημαντική είναι η διάκριση ανάμεσα σε όσα γνωρίζουμε, σε όσα μπορούμε εύλογα να υποθέσουμε και σε όσα παραμένουν άγνωστα. Οι τίτλοι ορισμένων χαμένων τραγωδιών παραπέμπουν σε διονυσιακούς μύθους, αλλά δεν μας επιτρέπουν πάντοτε να ανασυνθέσουμε την υπόθεσή τους. Οι αρχαίες μαρτυρίες διασώζουν πληροφορίες για ποιητές και παραστάσεις, αλλά η αξιοπιστία και η ακρίβειά τους δεν είναι πάντοτε δεδομένες. Το γεγονός ότι η πρώιμη ιστορία της τραγωδίας είναι ανεπαρκώς τεκμηριωμένη δεν δικαιολογεί την επινόηση μιας βέβαιης ανασύνθεσής της. Δικαιολογεί, αντίθετα, μεγαλύτερη προσοχή απέναντι σε κάθε θεωρία που παρουσιάζει ως αποδεδειγμένη μια συγκεκριμένη πορεία εξέλιξης.

Θα ήταν, λοιπόν, εξίσου αυθαίρετο να υποστηρίξουμε ότι όλες οι τραγωδίες ήταν ουσιαστικά διονυσιακές όσο και να συμπεράνουμε ότι η τραγωδία δεν όφειλε τίποτε στον Διόνυσο επειδή οι περισσότερες σωζόμενες υποθέσεις της δεν τον περιλαμβάνουν. Η πρώτη θέση κινδυνεύει να ανάγει την τέχνη σε τελετουργία. Η δεύτερη κινδυνεύει να συγχέει τη θεματική αυτονομία με την ιστορική αποκοπή. Ουδεμία εκ των δύο μπορεί να στηριχθεί αποκλειστικά στο περιορισμένο σώμα των σωζόμενων έργων.

Συνεπώς, το βασικό ζήτημα, αντί να αφορά το αν η τραγωδία παρέμεινε διονυσιακή ή έπαψε να είναι, σαν να επρόκειτο για δύο καταστάσεις που αποκλείουν η μία την άλλη, είναι αν μπορούμε να κατανοήσουμε την ιστορική της εξέλιξη χωρίς να απαιτούμε από κάθε έργο να διατηρεί εμφανή τα ίχνη της καταγωγής του και χωρίς να θεωρούμε ότι η απουσία αυτών των ιχνών αποδεικνύει την εξαφάνισή τους. Η καλλιτεχνική αυτονομία μπορεί να συνυπάρχει με τη διατήρηση μιας ιστορικής και θεσμικής σχέσης, όπως και η θρησκευτική ένταξη ενός είδους δεν καθορίζει αναγκαστικά το περιεχόμενο όλων των έργων του.

Απέναντι στην τρομακτική αποσπασματικότητα των πηγών, η επιφύλαξη δεν αποτελεί αδυναμία της ερμηνείας αλλά προϋπόθεσή της. Μπορούμε να περιγράψουμε με ακρίβεια όσα γνωρίζουμε, να προτείνουμε ερμηνείες για όσα τεκμηριώνονται έμμεσα και να αναγνωρίσουμε εκείνα για τα οποία δεν είμαστε σε θέση να αποφανθούμε. Αυτό που δεν μπορούμε να κάνουμε με ασφάλεια είναι να μετατρέψουμε την απουσία του Διονύσου από τις περισσότερες σωζόμενες τραγωδίες σε απόδειξη ότι η τραγωδία δεν του οφείλει τίποτε.

Στο κάτω-κάτω, η πιο γόνιμη προσέγγιση ίσως είναι η διατήρηση του ερωτήματος ανοιχτού. Η πρώιμη τραγωδία θα μπορούσε να είχε στενότερη σχέση με τον Διόνυσο απ’ όση μπορούμε να διακρίνουμε στα σωζόμενα έργα. Θα μπορούσε, επίσης, η σχέση αυτή να μετασχηματίστηκε κατά την πορεία της εξέλιξης του είδους, χωρίς να εξαφανιστεί. Δεν διαθέτουμε επαρκή στοιχεία για να επιλέξουμε με βεβαιότητα ανάμεσα σε αυτές τις εκδοχές. Η αβεβαιότητα, όμως, δεν επιτρέπει να αποκλείσουμε εκ των προτέρων καμία από αυτές. Το πρώτο χρέος απέναντι στην ιστορία της τραγωδίας είναι να μην αφήσουμε τα όρια όσων διασώθηκαν να μεταμφιεστούν στα όρια όσων υπήρξαν.