Τεχνητή νοημοσύνη και πορνογραφική βιομηχανία

 Δοκίμιο αρ. 249

Ο Elliot Paupelier, συνθετικός ψηφιακός χαρακτήρας με σημαντική παρουσία στα κοινωνικά δίκτυα και υψηλή δημοτικότητα, αποτελεί παράδειγμα της αναδυόμενης αγοράς πορνογραφικού περιεχομένου που παράγεται και διατίθεται εμπορικά μέσω ψηφιακών μέσων. Η πρόσφατη δημιουργία πορνογραφικής σειράς τριών επεισοδίων και η συνδρομητική διάθεσή της αναδεικνύουν ένα νέο παραγωγικό μοντέλο, στο οποίο η ψηφιακή μορφή ενός - ανύπαρκτου ως φυσικού προσώπου - ερμηνευτή μπορεί να αποτελέσει το επίκεντρο μιας οικονομικής δραστηριότητας. Πίσω από αυτή τη μορφή βρίσκεται ένας ή περισσότεροι ανθρώπινοι συντελεστές, οι οποίοι αναλαμβάνουν τη δημιουργία, την τεχνική ανάπτυξη, τη διαχείριση και την εμπορική αξιοποίηση του περιεχομένου. Η συνθετικότητα του χαρακτήρα δεν συνεπάγεται απουσία ανθρώπινης εργασίας: μεταβάλλει τη μορφή της και τον τρόπο με τον οποίο αυτή συνδέεται με το παραγόμενο προϊόν.

Η ανάπτυξη της τεχνητής νοημοσύνης δημιουργεί τις προϋποθέσεις για έναν βαθύ μετασχηματισμό της εμπορικής πορνογραφίας. Η αυτοματοποιημένη παραγωγή οπτικοακουστικού περιεχομένου, η δημιουργία ψηφιακών ερωτικών συντρόφων και η εξέλιξη των ανθρωπόμορφων ομοιωμάτων διαμορφώνουν ένα νέο πεδίο οικονομικής δραστηριότητας, στο οποίο η σεξουαλική επιθυμία μπορεί να εξυπηρετείται χωρίς την αναγκαία συμμετοχή πραγματικών ερμηνευτών ή την παρουσία ενός άλλου ανθρώπου. Οι μεταβολές αυτές αφορούν την τεχνολογία της παραγωγής, την απασχόληση, την ιδιοκτησία της εικόνας, την προστασία των προσωπικών δεδομένων και τους όρους υπό τους οποίους η επιθυμία μετατρέπεται σε εμπορεύσιμο προϊόν.

Μία από τις πρωτεύουσες εξελίξεις είναι η δυνατότητα παραγωγής ολοκληρωμένων πορνογραφικών ταινιών με αποκλειστικά ψηφιακούς συντελεστές. Τα γενετικά μοντέλα δημιουργούν συνθετικά πρόσωπα και σώματα, κινήσεις, φωνές, σκηνικά και οπτικοακουστικές ακολουθίες. Η συνδυασμένη αξιοποίηση αυτών των δυνατοτήτων επιτρέπει τη δημιουργία σκηνών και, με την περαιτέρω τεχνολογική τους ενοποίηση, ολόκληρων ταινιών χωρίς τη φυσική συμμετοχή ηθοποιών. Η ανθρώπινη εργασία δεν εξαφανίζεται κατ’ ανάγκην, αλλά κατευθύνεται προς τον σχεδιασμό, την επιλογή, την παραγωγική επίβλεψη και την τεχνική επεξεργασία. Η δυνατότητα αυτή περιορίζει, αν δεν εξαλείφει, την εξάρτηση της παραγωγής από τη διαθεσιμότητα ερμηνευτών, τον προγραμματισμό γυρισμάτων και ορισμένα από τα κόστη που συνεπάγεται η φυσική παραγωγή.

Η οικονομική σημασία της μεταβολής βρίσκεται και στη δυνατότητα μαζικής παραγωγής περιεχομένου με χαμηλό οριακό κόστος, καθώς και στη δημιουργία παραλλαγών προσαρμοσμένων στις προτιμήσεις συγκεκριμένων καταναλωτών. Η εξατομίκευση, η ταχύτητα παραγωγής και η δυνητικά απεριόριστη ποικιλία συνθετικών χαρακτήρων μπορούν να ενισχύσουν τον ανταγωνισμό και να μεταβάλουν τις πηγές εσόδων των επιχειρήσεων. Παρ' όλα αυτά, δεν είναι δεδομένο ότι η μείωση του κόστους θα οδηγήσει αυτομάτως σε αντίστοιχη πτώση των τιμών για τους καταναλωτές ή σε ομοιόμορφη ανακατανομή των κερδών. Αυτό θα εξαρτηθεί από τον ανταγωνισμό μεταξύ των πλατφορμών, την κατοχή των τεχνολογικών υποδομών και τη δυνατότητα των επιχειρήσεων να ελέγχουν την πρόσβαση στο περιεχόμενο.

Οι συνέπειες για την απασχόληση παρουσιάζονται σημαντικές. Εφόσον ένα μέρος της ζήτησης καλύπτεται από συνθετικούς ερμηνευτές, μπορεί να περιοριστούν οι επαγγελματικές ευκαιρίες και να συμπιεστούν οι αμοιβές ορισμένων εργαζομένων της πορνογραφικής βιομηχανίας. Παράλληλα, μπορεί να δημιουργηθούν νέες δραστηριότητες σχετικές με την ανάπτυξη μοντέλων, την παραγωγή συνθετικών χαρακτήρων και τη διαχείριση ψηφιακού περιεχομένου. Η συνολική επίδραση στην απασχόληση δεν μπορεί να προσδιοριστεί εκ των προτέρων, καθώς εξαρτάται από τον ρυθμό υιοθέτησης των τεχνολογιών και από το κατά πόσο οι καταναλωτές θα προτιμήσουν το συνθετικό περιεχόμενο έναντι της πραγματικής ανθρώπινης παρουσίας. Η τεχνολογική υποκατάσταση, πάντως, δεν χρειάζεται να είναι καθολική για να έχει ουσιαστικές επιπτώσεις σε έναν κλάδο: αρκεί να περιορίσει τη ζήτηση σε ορισμένες κατηγορίες παραγωγής.

Διαφορετικό, αλλά συναφές, ζήτημα είναι η ψηφιακή αναπαραγωγή υπαρκτών προσώπων. Η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να χρησιμοποιηθεί για τη δημιουργία σεξουαλικού περιεχομένου με την εικόνα ενός πραγματικού ανθρώπου, ακόμη και χωρίς τη συμμετοχή ή τη συγκατάθεσή του. Εδώ η παραγωγική αυτοματοποίηση συνδέεται με την παραβίαση της προσωπικότητας και την ανεξέλεγκτη εμπορική αξιοποίηση της εικόνας. Ένα πρόσωπο μπορεί να εμφανίζεται σε περιεχόμενο που δεν έχει δημιουργήσει, δεν έχει εγκρίνει και δεν έχει τη δυνατότητα να ελέγξει αποτελεσματικά. Η διάκριση ανάμεσα στην πραγματική συμμετοχή και στην ψηφιακή κατασκευή αποκτά, συνεπώς, ιδιαίτερη νομική και κοινωνική σημασία. Η προστασία της συναίνεσης, των δικαιωμάτων επί της εικόνας και της προσωπικότητας δεν αφορά μόνο την αρχική παραγωγή, αλλά και την αναπαραγωγή, τη διανομή και τη μεταγενέστερη εμπορική χρήση του υλικού.

Παράλληλα με την παραγωγή ταινιών αναπτύσσονται εφαρμογές τεχνητής νοημοσύνης που προσομοιώνουν ερωτικούς συντρόφους. Μέσω γλωσσικών μοντέλων, συνθετικών φωνών, εικόνων και συστημάτων εξατομίκευσης, μπορούν να διατηρούν συνομιλίες, να προσαρμόζουν τις απαντήσεις τους στις προτιμήσεις του χρήστη και να δημιουργούν την εντύπωση συνέχειας και προσωπικής οικειότητας. Η λειτουργία τους δεν περιορίζεται στη σεξουαλική διέγερση, αλλά μπορεί να περιλαμβάνει την προσομοίωση ενδιαφέροντος, συναισθηματικής ανταπόκρισης και συντροφικότητας. Εντούτοις χρειάζεται να διακρίνουμε την πειστική ή αληθοφανή αναπαράσταση συναισθημάτων από την ύπαρξη βιωμένης συναισθηματικής εμπειρίας. Φυσικά, η ανταπόκριση του συστήματος παράγεται από το μοντέλο, τα δεδομένα και τους κανόνες λειτουργίας του, δεν τεκμηριώνει από μόνη της συνείδηση ή αμοιβαία συναισθηματική σχέση.

Αυτή η κατηγορία υπηρεσιών μεταβάλλει και τη σχέση ανάμεσα στην κατανάλωση και την επιθυμία. Ο χρήστης μπορεί να αλληλεπιδρά με έναν σύντροφο που διαμορφώνεται σύμφωνα με τις προσωπικές του προτιμήσεις, χωρίς τις διαφωνίες, τις απαιτήσεις και την αυτονομία ενός πραγματικού άλλου ανθρώπου. Η προσαρμοστικότητα αυτή, μάλιστα απεριόριστη, αποτελεί μέρος της εμπορικής τους λειτουργίας. Η υπηρεσία δεν προσφέρει μόνο ένα συγκεκριμένο περιεχόμενο, αλλά μια διαδικασία αλληλεπίδρασης που μπορεί να επαναλαμβάνεται και να μεταβάλλεται ανάλογα με τις επιθυμίες του πελάτη. Η αξία της ενδέχεται επομένως να προκύπτει τόσο από το σεξουαλικό υλικό όσο και από την αίσθηση προσωπικής ανταπόκρισης που παράγει.

Η εξάπλωση αυτών των εφαρμογών εγείρει σοβαρά ζητήματα προστασίας του απορρήτου και των προσωπικών δεδομένων. Οι ερωτικές συνομιλίες, οι δηλωμένες ή συναγόμενες σεξουαλικές προτιμήσεις, οι φαντασιώσεις και πληροφορίες για τη συναισθηματική ζωή μπορεί να σχηματίσουν ένα ιδιαίτερα αποκαλυπτικό ψηφιακό αποτύπωμα. Ο Γενικός Κανονισμός για την Προστασία Δεδομένων (GDPR) περιλαμβάνει τα δεδομένα που αφορούν τη σεξουαλική ζωή ή τον γενετήσιο προσανατολισμό στις ειδικές κατηγορίες προσωπικών δεδομένων, οι οποίες υπόκεινται σε αυξημένη προστασία. Πάντως, δεν εντάσσεται αυτομάτως κάθε ερωτική συνομιλία σε αυτή την κατηγορία. Η νομική αξιολόγηση εξαρτάται από το περιεχόμενο και από το αν αποκαλύπτονται ή μπορούν να συναχθούν πληροφορίες τέτοιου χαρακτήρα.

Το πρόβλημα δεν εξαντλείται στην πιθανότητα διαρροής. Αφορά επίσης το χρονικό διάστημα αποθήκευσης των δεδομένων, τη χρήση τους για την εκπαίδευση ή τη βελτίωση μοντέλων, τη δημιουργία προφίλ χρηστών, τη διαβίβαση σε τρίτους και την αξιοποίησή τους για εμπορικούς σκοπούς. Όσο περισσότερο ένας χρήστης αποκαλύπτει τις επιθυμίες και τις προσωπικές του δυσκολίες σε ένα σύστημα που προσομοιώνει οικειότητα, τόσο περισσότερες πληροφορίες μπορεί να συγκεντρώνονται για τις προτιμήσεις και τις ευάλωτες πλευρές του. Η αίσθηση ιδιωτικής επικοινωνίας δεν εγγυάται ότι το περιεχόμενό της παραμένει ιδιωτικό. Η προστασία των δεδομένων απαιτεί λοιπόν σαφείς όρους επεξεργασίας, περιορισμό της συλλογής, ουσιαστικό έλεγχο από τον χρήστη και διαφάνεια ως προς τις χρήσεις των πληροφοριών.

Το ζήτημα έχει φυσικά και μια ευρύτερη οικονομική διάσταση. Οι επιχειρήσεις που προσφέρουν τέτοιες υπηρεσίες δεν εμπορεύονται μόνο εικόνες, βίντεο ή πρόσβαση σε έναν ψηφιακό σύντροφο. Μπορούν να αποκτούν πληροφορίες για τη συμπεριφορά, τις προτιμήσεις και τα μοτίβα αλληλεπίδρασης των χρηστών, οι οποίες έχουν αξία για την εξατομίκευση των υπηρεσιών και τη διατήρηση της πελατείας. Έτσι, η εμπορική αξιοποίηση της σεξουαλικής επιθυμίας μπορεί να συνδυάζεται με την αξιοποίηση των δεδομένων που παράγονται κατά την έκφρασή της. Το άτομο δεν είναι μόνο καταναλωτής του προϊόντος, αλλά και πηγή δεδομένων που συμβάλλουν στη λειτουργία και στην εμπορική ανάπτυξη της πλατφόρμας.

Στο ίδιο πεδίο εντάσσεται η συνύπαρξη των ψηφιακών εφαρμογών με τα υλικά σεξουαλικά ομοιώματα, τις ανθρωπόμορφες κούκλες και τα ρομποτικά συστήματα. Οι κατηγορίες αυτές δεν είναι ταυτόσημες. Τα υλικά ομοιώματα προσφέρουν κυρίως σωματική μορφή και δυνατότητα απτικής επαφής, οι ψηφιακοί σύντροφοι επικοινωνία και προσαρμοσμένη απόκριση, ενώ τα ρομποτικά συστήματα μπορούν να συνδυάζουν φυσική παρουσία, κίνηση και λειτουργίες αλληλεπίδρασης. Η τεχνολογική τους σύγκλιση θα μπορούσε να οδηγήσει σε προϊόντα που συνδυάζουν ανθρωπόμορφη όψη, φωνητική επικοινωνία, ψηφιακή προσωπικότητα και δυνατότητα εξατομίκευσης. Η αγορά δεν θα περιορίζεται τότε στην πώληση ενός υλικού αντικειμένου ή μιας ψηφιακής εφαρμογής, αλλά ενδέχεται να προσφέρει ολοκληρωμένα συστήματα προσομοιωμένης σεξουαλικής και συντροφικής εμπειρίας.

Από οικονομική άποψη, οι εξελίξεις αυτές μεταβάλλουν την κατανομή της αξίας και τον έλεγχο των μέσων παραγωγής. Στο παραδοσιακό μοντέλο, σημαντικό μέρος της παραγωγής εξαρτάται από τη φυσική συμμετοχή ερμηνευτών και άλλων εργαζομένων. Στο μοντέλο της συνθετικής παραγωγής αποκτούν μεγαλύτερη σημασία η κατοχή των μοντέλων, η υπολογιστική ισχύς, τα δεδομένα, το λογισμικό και η πρόσβαση στις πλατφόρμες διανομής. Η κατεύθυνση αυτή μπορεί να ενισχύσει τις επιχειρήσεις που ελέγχουν τις τεχνολογικές υποδομές, χωρίς να συνεπάγεται αντίστοιχη ενίσχυση της διαπραγματευτικής θέσης όσων εργάζονταν στο προηγούμενο παραγωγικό σύστημα. Παράλληλα, η συνδρομητική πρόσβαση και η συνεχής εξατομίκευση μπορούν να μεταφέρουν το επιχειρηματικό ενδιαφέρον από την πώληση μεμονωμένων προϊόντων στη διατήρηση μιας διαρκούς σχέσης μεταξύ χρήστη και υπηρεσίας.

Μέχρι στιγμής δεν προκύπτει ότι η παραδοσιακή πορνογραφία θα αντικατασταθεί πλήρως από συνθετικές παραγωγές. Η πραγματική ανθρώπινη παρουσία, η αναγνωρισιμότητα και η δημοτικότητα των ερμηνευτών, το ενδιαφέρον για αυθεντικές ανθρώπινες αλληλεπιδράσεις μπορεί να εξακολουθήσουν να έχουν εμπορική αξία. Είναι επίσης πιθανό να διαμορφωθούν υβριδικά μοντέλα, στα οποία πραγματικοί ερμηνευτές θα συνυπάρχουν με ψηφιακά στοιχεία ή θα αξιοποιούν την τεχνητή νοημοσύνη για την παραγωγή και τη διανομή του έργου τους. Ετσι το θέμα δεν είναι αν μια τεχνολογία θα εξαφανίσει αναπόφευκτα την προηγούμενη μορφή παραγωγής αλλά ποιες εργασίες και υπηρεσίες θα αυτοματοποιηθούν, πώς θα ανακατανεμηθεί η ζήτηση και ποιοι θα ελέγχουν τις νέες πηγές εσόδων.

Ανακεφαλαιώνοντας, η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να αναδιοργανώσει την εμπορική πορνογραφία σε τρία αλληλένδετα επίπεδα: στην παραγωγή περιεχομένου χωρίς φυσικούς ερμηνευτές, στην προσφορά ψηφιακών ή ρομποτικών υποκατάστατων σεξουαλικής παρουσίας και στην αξιοποίηση των δεδομένων που παράγονται από τη χρήση αυτών των συστημάτων. Οι συνέπειες για την απασχόληση, την ιδιωτικότητα, τη συναίνεση και τη συγκέντρωση της οικονομικής ισχύος θα εξαρτηθούν από την τεχνολογική εξέλιξη, τις καταναλωτικές πρακτικές και το θεσμικό πλαίσιο. Η κρίσιμη μεταβολή δεν συνίσταται απλά στην παραγωγή περισσότερου σεξουαλικού περιεχομένου με λιγότερα μέσα. Αφορά τη δυνατότητα δημιουργίας μιας αγοράς στην οποία η εικόνα, η προσομοιωμένη συντροφικότητα και η πληροφορία για την επιθυμία μπορούν να παράγονται, να εξατομικεύονται και να αξιοποιούνται εμπορικά χωρίς να απαιτείται κάθε φορά η φυσική παρουσία ενός άλλου ανθρώπου.